საერთაშორისო კულტურული პროექტი „დღეს დილით, იმ ღამეს“ სომხური ენის, სომხური კულტურის, სომხური სიყვარულისა და პატრიოტიზმისადმი გულწრფელი სიყვარულის დასტურია. ამ პროექტის ინიციატორები არიან ფრანგ-სომეხი მხატვარი, პოეტი და გამომცემელი გევორგ აივაზიანი და „მხითარ სებასტაცის“ საგანმანათლებლო კომპლექსის სახვითი ხელოვნების სკოლის ხელმძღვანელი, კნარიკ ნერსისიანი. დღესდღეობით იშვიათია ისეთი ინიციატივების პოვნა, რომელთა ნამდვილი ღირებულება არა მხოლოდ წიგნის გვერდებში, არამედ იმ გზაშიც ვლინდება, რომლითაც წიგნი დაიბადა.
ეს წიგნი ერთწლიანი შრომის შედეგი არ არის. ის სომხეთ-საფრანგეთის კულტურული თანამშრომლობის, ურთიერთნდობისა და სამწლიანი შემოქმედებითი დიალოგის მომწიფებული ნაყოფია. ამ თანამშრომლობის საფუძველი ჩაეყარა „მხითარ სებასტაცის“ საგანმანათლებლო კომპლექსის „ხელოვნების ფესტივალის“ ფარგლებში, სადაც კნარიკ ნერსისიანის ინიციატივითა და კოორდინაციით მრავალი საერთაშორისო ხელოვანი იქნა მიღებული. სწორედ ამ შემოქმედებით გარემოში ჩამოყალიბდა თანამშრომლობა საფრანგეთში მოქმედ MENK კულტურულ ინიციატივასთან, რის შედეგადაც გევორგ აივაზიანიც ჩავიდა სომხეთში. მისი პირველი ვიზიტი ხანგრძლივ შემოქმედებით მეგობრობაში გადაიზარდა, ეს მეგობრობა კი იდეად, რომელიც დღეს წიგნშია ასახული „ამ დილით, იმ ღამეს“.
პროექტის განხორციელებისას ორი ურთიერთშემავსებელი მიმართულება ნათლად და ჰარმონიულად გაერთიანდა. გევორგ აივაზიანმა, თავისი შემოქმედებითი ხედვითა და ლიტერატურული გემოვნებით, აიღო პასუხისმგებლობა თანამედროვე დიასპორელი სომეხი პოეტების შერჩევასა და წარდგენაზე, ხოლო კნარიკ ნერსისიანმა კოორდინაცია გაუწია სომხურ თანამშრომლობას: ავტორების ძიებას, ლიტერატურულ და ორგანიზაციულ მუშაობას, შემოქმედებითი კავშირების ჩამოყალიბებას და პროექტის განხორციელებას. ამ ორი მიმართულების ერთიანობამ წარმოშვა წიგნი, რომელიც დღეს შეიძლება შეფასდეს არა მხოლოდ როგორც ლიტერატურული კრებული, არამედ საერთაშორისო კულტურული თანამშრომლობის წარმატებულ მაგალითადაც.
ამ პროექტის მნიშვნელობას ისტორიული საფუძველიც აქვს. საუკუნეზე მეტი ხნის წინ, ინგლისურენოვან სამყაროში სომხური პოეზიის გაცნობის პირველი მნიშვნელოვანი ნაბიჯი ალის სტოუნ ბლექველმა გადადგა. 1896 წელს, შემდეგ კი 1917 წელს, ბოსტონში გამოიცა მისი თარგმანი „სომხური ლექსების“ კრებულისა, რომელშიც პირველად ინგლისურ ენაზე წარმოდგენილი იყო სომხური კლასიკური პოეზიის მდიდარი კოლექცია, გრიგორ ნარეკაციდან და საიათ-ნოვადან დაწყებული, ჰოვანეს თუმანიანით, ავეტიკ ისაჰაკიანით, სიამანტოთი და მრავალი სხვათ დამთავრებული.
საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, იგივე მისწრაფება ახალ გამოხატულებას პოულობს პროექტში „ამ დილით, იმ ღამეს“. თუ ალის სტოუნ ბლექველის მისია იყო მსოფლიოსთვის კლასიკური სომხური პოეზიის გაცნობა, ამ პროექტის მიზანია თანამედროვე სომხური პოეტური გამოხატულების საერთაშორისო მკითხველისთვის სხვადასხვა ენაზე მიტანა. დრო და გარემოებები შეიცვალა, მაგრამ იდეა იგივე დარჩა: სომეხი პოეტის ხმა მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხეში გაისმას.
წიგნი მკითხველის წინაშე თანამედროვე სომხური პოეზიის უნიკალური პანორამის სახით იხსნება. მის გვერდებზე წარმოდგენილია აღმოსავლელი და დასავლელი სომეხი პოეტები, სომხეთისა და დიასპორის სხვადასხვა კუთხეში მცხოვრები ავტორები, სხვადასხვა თაობისა და მხატვრული აზროვნების წარმომადგენლები. მათ აერთიანებს არა მხოლოდ სომხური ენა, არამედ თანამედროვე ადამიანის გამოცდილების, მოგონებების, ძიებებისა და იმედების მიმართ შემოქმედებითი პასუხისმგებლობაც.
წიგნის შემდგენლებსა და რედაქტორებს არ უცდიათ „საუკეთესოების“ შერჩევის შექმნა. ასეთი მიზნის მიღწევა, ალბათ, შეუძლებელი იქნებოდა. შესაძლოა, სომხეთის რომელიმე შორეულ სოფელში ან კალიფორნიის შტატის ქალაქ გლენდეილში, ჯერ კიდევ უცნობი ახალგაზრდა მამაკაცი სწორედ ახლა წერს თავის პირველ ლექსს. შესაძლოა, წლების შემდეგ მისი სახელი თანამედროვე სომხურ პოეზიასაც გაამდიდრებს. სწორედ ამიტომ, ეს წიგნი წარმოდგენილია არა როგორც საბოლოო არჩევანი, არამედ როგორც ჩვენი დროის სომხური პოეტური სიტყვის ლამაზი, გულწრფელი და სანდო გამოსახულება.
წიგნში „ამ დილით, იმ ღამეს“ შესულია შემდეგი თანამედროვე სომეხი პოეტების ნაწარმოებები:
ნშან აბასიანი — „უბრალო რამ“
ანი ასატრიანი — „პაუზა“
ცოვიკ კარაპეტიანი — „სიბნელის ნაჭერი“
რაფი ავედისიანი — „ხიდი“
სუზან ხარტალიანი — „ღამის მეორე მხარე“
თამარ მარი ბოიაჯიანი — „ხანდახან“
ჰასმიკ სიმონიანი — „გაზაფხული“
მარალ აქტოქმაკიანი — „ორმო“
ავაგ იეპრემიანი — „შორეული ნადიმი“
მჰერ არშაკიანი — „პოეტი“
ანუშ კოჩარიანი — „მაპატიე დილის ძილი“
მერი მკრტჩიანი — „კარიერი“
მარუშ იერამიანი — „დუმილი“
წიგნის სომხური გამოცემის ლიტერატურულ სამუშაოებს კოორდინაციას უწევდა ლიტერატურათმცოდნე და რედაქტორი ჰაიკ ჰამბარძუმიანი, ხოლო დასავლურ სომეხ ავტორთა შერჩევისა და რედაქტირების პასუხისმგებლობა ეკისრა პოეტ თამარ მარი ბოიაჯიანს, რომელიც ცხოვრობს ამერიკის შეერთებულ შტატებში და ასევე ამზადებს წიგნის საერთაშორისო გამოცემისთვის ინგლისურ თარგმანებს. ეს ყველაფერი კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ „ამ დილით, იმ ღამეს“ არ არის ერთი ავტორის ან ერთი რედაქტორის შრომის შედეგი. ეს არის შემოქმედებითი თანამშრომლობის მაგალითი, სადაც თითოეულმა მონაწილემ, თავისი კონკრეტული მისიის შესრულებით, წვლილი შეიტანა საერთო იდეის რეალიზაციაში. ეს არ არის მხოლოდ თანამშრომლობა. ეს არის თანაშექმნა, შემოქმედებითი მთლიანობა, სადაც თითოეული მონაწილე ავსებს ერთმანეთს და შედეგი ხდება ინდივიდუალური წვლილის ჯამზე მეტი.
წიგნის იდეოლოგიური გასაღები
წიგნის იდეოლოგიურ გასაღებს წარმოადგენს გევორგ აივაზიანის ნაწარმოები „სამი წრე“, რომელიც ერთდროულად პროლოგიცაა და დამოუკიდებელი პროზაული ლექსიც. ის არა მხოლოდ წიგნის პირველ გვერდს ხსნის, არამედ მკითხველს მის შინაგან სამყაროშიც მიჰყავს, სადაც განმარტავს, თუ საიდან დაიბადა იდუმალი და პოეტური სათაური „ამ დილით, იმ ღამეს“.
აქ ღამე მხოლოდ დღის ნაწილი არ არის. ის შემოქმედების დაბადების სიმბოლოა. სწორედ ღამის სიჩუმეში იბადება პირველი სიტყვები პოეტის სულში, პირველი ფერები მხატვრის წარმოსახვაში, პირველი მელოდიები მუსიკოსის შინაგან სამყაროში. ეს ყველაფერი ჯერ კიდევ არ არის ხილული სხვებისთვის. ის მხოლოდ შემოქმედის სულის სიღრმეში ცხოვრობს. შემდეგ მოდის დილა. მაგრამ ის არ წყვეტს ღამეს. პირიქით, ეს მისი ბუნებრივი გაგრძელებაა. ეს არის ის ძლივს შესამჩნევი მომენტი, როდესაც შთაგონება იწყებს ფორმირებას, როდესაც სიტყვები პოულობენ თავიანთ ზუსტ განლაგებას, აფერადებენ თავიანთ ჰარმონიას და აზროვნებას მის სრულ გამოხატულებას.
მესამე პერიოდი შემოქმედების დაბადებაა, მომენტი, როდესაც შთაგონება წყვეტს მხოლოდ ავტორის კუთვნილებას და იწყებს ცხოვრებას მკითხველის, მაყურებლის ან მსმენელის სულში. ამ მომენტიდან ხელოვნება ხდება დიალოგი ავტორსა და სამყაროს შორის.
ეს იდეა წიგნში არა მხოლოდ სიტყვებით, არამედ სურათებითაც არის გამოხატული. ავტორის მიერ სპეციალურად ამ პროექტისთვის შექმნილი გრავიურები მხოლოდ დიზაინის ელემენტები არ არის. ისინი ნაწარმოების განუყოფელი ნაწილია, რომლებიც პოეზიასთან ჩუმ, მაგრამ ღრმა დიალოგში შედიან. ერევანში წიგნის პრეზენტაცია-გამოფენის დროს ისინი ასევე წარმოდგენილი იყო როგორც დამოუკიდებელი ხელოვნების ნიმუშები, რაც კიდევ ერთხელ ხაზს უსვამს იმას, რომ აქ პოეზია, სახვითი ხელოვნება და მხატვრული ბეჭდვა არა ცალ-ცალკე, არამედ ერთ მთლიანობაში არსებობს.
შესაძლოა, სწორედ ამ მთლიანობაში იმალება „ამ დილას, იმ ღამეს“ პროექტის მთავარი მახასიათებელი. ის არ შემოიფარგლება მხოლოდ ლიტერატურით და არ მთავრდება წიგნის ბოლო გვერდით. აქ პოეზია, სახვითი ხელოვნება, თარგმანი და კულტურული თანამშრომლობა ერთ შემოქმედებით მთლიანობაში ერწყმის, სადაც ხელოვნების სხვადასხვა ენა ერთმანეთს არ ეჯიბრება, არამედ ჰარმონიულად აგრძელებს ერთმანეთის მეტყველებას.
ეპილოგის სახით
„დილაადრიან, იმ ღამეს“ დიდი ხანია აღარ არის მხოლოდ წიგნის სათაური. ის შემოქმედებითი გზის სიმბოლოდ იქცა, რომლის დროსაც იდეა თანამშრომლობად იქცევა, თანამშრომლობა – კულტურულ მოვლენად, ხოლო კულტურული მოვლენა – ახალ დასაწყისად.
ამ პროექტის უდიდესი ღირებულება მხოლოდ გამოცემული წიგნი არ არის. ეს არის მისი უნარი, გააერთიანოს ადამიანები, შექმნას ნდობა და დააახლოოს სხვადასხვა შემოქმედებითი სამყარო. საფრანგეთში მცხოვრები სომეხი მხატვარი, სომხეთის კულტურის მოღვაწე, რედაქტორი, პოეტი, მთარგმნელი, მხატვარი, მუსიკოსი, მკვლევარი – ყველა აქ სხვადასხვა ენაზე საუბრობს, მაგრამ ერთსა და იმავე იდეას ემსახურებიან. ეს იდეა კულტურაა, რომელიც საზღვრებს არ იცნობს.
ასევე აღსანიშნავია, რომ პროექტი წიგნის გამოცემით არ მთავრდება. ის უკვე აგრძელებს თავის მოგზაურობას შემოქმედებითი რეზიდენციებით, კვლევითი პროგრამებით, ახალი გამოფენებით, საერთაშორისო გამოცემებით, შეხვედრებითა და დისკუსიებით. ამ გაგებით, „დილაადრიან, იმ ღამეს“ არ არის დასრულებული ისტორია, არამედ მიმდინარე კულტურული პროცესი, რომლის თითოეული ახალი ეტაპი ახალ შეხვედრებს, ახალ აღმოჩენებსა და ახალ ქმნილებებს გვპირდება.
Ավելի քան մեկ դար առաջ Ալիս Սթոուն Բլեքուելը աշխարհին ներկայացրեց հայ դասական պոեզիայի ձայնը։ Այսօր Գևորգ Այվազյանի նախաձեռնությամբ և Քնարիկ Ներսիսյանի, Հայկ Համբարձումյանի, Թամար Մարի Բոյաջյանի և նախագծի բոլոր մասնակիցների համատեղ աշխատանքի շնորհիվ նոր քայլ է կատարվում ժամանակակից հայկական պոեզիան, կերպարվեստը և մշակութային երկխոսությունը միջազգային ընթերցողին ներկայացնելու ճանապարհին։ Թող այս գիրքը լինի ոչ միայն արդեն կատարված աշխատանքի գեղեցիկ արդյունքը, այլև նոր համագործակցությունների, նոր թարգմանությունների և նոր ստեղծագործական հանդիպումների սկիզբը։ Որովհետև իսկական մշակույթը երբեք չի ավարտվում վերջին էջով։ Այն, ինչպես առավոտը, միշտ ծնվում է նախորդ գիշերվա ներշնչանքից և իր հետ բերում նոր լույս։
Թերևս հենց այդ պատճառով էլ «Այս առավոտ, այն գիշեր»-ը միայն գրքի վերնագիր չէ։ Այն հիշեցում է, որ յուրաքանչյուր իսկական ստեղծագործություն ծնվում է այն ժամանակ, երբ գաղափարը հանդիպում է նվիրումին, իսկ տաղանդը՝ համատեղ աշխատանքին։