სახელმძღვანელოს დამახსოვრება: სწავლების ფორმა და მეთოდოლოგია. კითხვა, რომლის იგნორირებაც არ შეგვიძლია, რადგან საშუალო სკოლაში სწორედ ეს თემა აწუხებს მოსწავლეებს, არ აძლევს მათ საშუალებას, განავითარონ საშუალო სკოლა, დააკავშირონ მოსწავლე სკოლასთან. თემა მნიშვნელოვანი, შემაშფოთებელია. ასევე მნიშვნელოვანია ამ საკითხების განხილვა მოსწავლეებთან: მოსწავლეთა თვალსაზრისი არა მხოლოდ საინტერესოა, არამედ ზუსტიც. სწორედ მოსწავლეები გადიან გამოცდის რვეულის ხანგრძლივ, დამღლელ ეტაპს, აწყდებიან ასეთი სამუშაოს უშედეგოობის, ასევე ხარჯების პრობლემას. როგორც მასწავლებელი, მონაცემთა ბაზის რვეულისთვის დავალებების ათვისებაში ვერ ვხედავ რაიმე დადებით, ცოდნაზე დაფუძნებულ მიდგომას. ლოგიკას, უნარების ჩამოყალიბებასა და განვითარებას, აზროვნებას მნიშვნელოვნად მივიჩნევ საგანმანათლებლო პროცესში. მოსწავლეთა სხვადასხვა ჯგუფი განიხილავს ამ თემას, სწავლობს, დებატებს. ჩვენ ჩავატარეთ არაერთი მრგვალი მაგიდა, დისკუსია და წამოვწიეთ ეს თემა. ჩვენ გვჯერა, რომ ამ საკითხის განხილვა მნიშვნელოვანია, გადამწყვეტი.
ზოგადი განათლების სახელმწიფო სტანდარტის საფუძველია ღირებულებებზე დაფუძნებული განათლება, უნარები, პროექტებზე დაფუძნებული სწავლება… მაგრამ რეალურ ცხოვრებაში მონაცემთა ბაზა თავისთავად ვალდებულებაა. გამოდის, რომ ზოგადი განათლების სახელმწიფო სტანდარტი ჩვენი ოცნებაა, მონაცემთა ბაზა კი რეალობა. ოცნებასა და რეალობას საერთო დასასრული არ აქვს.
ჩვენ ვცხოვრობთ ინფორმაციულ ეპოქაში, როდესაც ნებისმიერი ინფორმაციის პოვნა რამდენიმე წამშია შესაძლებელი. ხელოვნურ ინტელექტს და ციფრულ ტექნოლოგიებს შეუძლიათ უზარმაზარი რაოდენობის მონაცემების შენახვა და დამუშავება, რომლებიც ადამიანის მეხსიერებისთვის მიუწვდომელია. და რატომ უნდა დავიმახსოვროთ, თუ რაიმე ინფორმაციის პოვნა, წაკითხვა შეიძლება. რატომ უნდა დავიმახსოვროთ, როცა ანალიზი, მსჯელობა, კამათი გჭირდებათ…
დღევანდელ სამყაროში ყველაზე ღირებული ინფორმაციის შენახვა და დამახსოვრება კი არა, მისი რეალურ ცხოვრებაში გამოყენებაა. განათლება ცხოვრებისგან გამოყოფილი არ უნდა იყოს. 21-ე საუკუნე მოითხოვს კრიტიკულ აზროვნებას, შემოქმედებითი გადაწყვეტილებების პოვნის უნარს, ლოგიკას და გუნდურ მუშაობას. როდესაც მოსწავლე დროის უმეტეს ნაწილს მონაცემთა ბაზების შევსებაში ატარებს, ის მე-11-12 კლასელებს ართმევს შესაძლებლობას, განივითარონ თანამედროვე ბაზარზე კონკურენტუნარიანობისთვის საჭირო უნარები. ჩვენ ვამზადებთ მოსწავლეებს, ვინ იცის რისთვის, რეალური ცხოვრებისა და რეალური ცხოვრების მოთხოვნების უგულებელყოფით.
საშუალო სკოლის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და ამავდროულად ყველაზე წინააღმდეგობრივი ფენომენი „ბიბლიოთეკის კულტურაა“. ეს ჰგავს ხელით დამახსოვრების, რეპეტიტორობის, გამოცდებისა და უსარგებლო სტრესის ჩაკეტილ წრეს. ხელით დამახსოვრება განათლების სისტემის განუყოფელ ნაწილად იქცა, მაგრამ ის მავნე და უაზროა მომავალი თაობის ინტელექტუალური განვითარებისთვის. მექანიკური დამახსოვრება აზროვნების სიკვდილია. მოსწავლე იძულებულია ტექსტი წინადადებების სწორი თანმიმდევრობით დაიმახსოვროს, არსზე ან ლოგიკურ კავშირებზე ფოკუსირების გარეშე. ეს ქმნის ცოდნის ილუზიას. მოსწავლეს შეუძლია განმარტების წარმოთქმა, კითხვის შევსება, მაგრამ ვერ ხვდება, რას ნიშნავს ის რეალურ ცხოვრებაში. რეალურ ცხოვრებაში, ტექსტის პუნქტუაციის, კომპეტენტური აზრის ჩამოყალიბების, სიტყვის სწორად გამოყენების შეუძლებლობა, ლიტერატურული ნაწარმოების არა კითხვა, არამედ კითხვის ზეპირად დამახსოვრება. კითხვის სიამოვნების არქონა, მასზე არ განხილვა, ცხოვრებაში არ შემოტანა… უბრალოდ დამახსოვრება. როდესაც ცოდნა არ გადის ანალიზსა და საკუთარ აზროვნებას, ის უსარგებლო ტვირთად იქცევა, რომელიც გამოცდის შემდეგ მაშინვე ავიწყდება.
ეს არის თემა, რომელსაც მე-12 კლასის მოსწავლე ალისა ჰაკობიანი განიხილავს:
მე-12 კლასში დავიწყეთ საბოლოო გამოცდებისთვის მზადება. ყველა საგნის კლასში მონაცემთა ბაზებთან მუშაობა დავიწყეთ და შედეგად, სკოლის ბოლო წელი მხოლოდ საბოლოო გამოცდებისთვის მომზადებაში გავატარეთ, ახალი თემების განხილვის გარეშე. თუმცა, „სომხური ენის“ საგანზე ფოკუსირებით, ვიტყვი, რომ გამოცდისთვის მომზადების ერთადერთი გზა მონაცემთა ბაზების ყველა ნაწილის დამახსოვრებაა. მე გამოვყავი რამდენიმე ზოგადი პუნქტი, თუ რატომ არ არის მონაცემთა ბაზაში სწავლა დიდწილად სასარგებლო სომხური ენის შესასწავლად.
მონაცემთა ბაზაში დავალებები ხშირად ეწინააღმდეგება ერთმანეთს, ერთ დავალებაში სიტყვები შეიძლება სინონიმებად ჩაითვალოს, მეორეში კი – არა. გამოდის, რომ ჩვენ არ ვსწავლობთ სინონიმებს, არამედ ვსწავლობთ, თუ როგორ ვიპოვოთ სწორი პასუხი გამორიცხვით, მაშინაც კი, თუ სწორ პასუხს საერთოდ არ ვიცნობთ.
სახელმძღვანელოში არის საკამათო კითხვები, რომლებზეც სხვადასხვა წელს განსხვავებული პასუხებია, ან, მაგალითად, ინტერნეტში სანდო წყაროში ერთი კანონია დაწერილი, მაგრამ როდესაც წიგნს ეძებთ, აღმოჩნდება, რომ სხვა კანონი მოქმედებს. ვფიქრობ, უაზრობაა ამ საკამათო კითხვებით სკოლის კურსდამთავრებულების ცოდნის შემოწმება, როდესაც ექსპერტებიც კი ვერ მივიდნენ საერთო მნიშვნელამდე.
ზოგიერთ სავარჯიშოში შეიძლება წააწყდეთ სიტყვებს, რომლებიც აღარ გამოიყენება, ან გამოიგონეს ან შეცვალეს ზოგიერთმა ავტორმა (რომლებიც მხოლოდ ნაშრომში გამოიყენეს).
სავარჯიშოების შედგენისას ბევრი გამონაკლისი გამოიყენება და სომხური ენის ძირითადი წესების ცოდნის შემოწმების ნაცვლად, უფრო მეტად მოწმდება, რამდენი სიტყვა ან ფენომენი გახსოვთ, რომლებიც ლოგიკას არ შეესაბამება.
აქ დამახსოვრებაზე საუბრისას ირკვევა, რომ ძირითადად საჭიროა დამახსოვრების უნარების განვითარება და არა ლოგიკური ან ანალიტიკური აზროვნების, რაც ბევრი ჩვენგანისთვის სტრესულ სიტუაციებს ქმნის, რადგან ზოგადად გაუგებარია, რატომ გვჭირდება იმ გამონაკლისებისა და სიტყვების დამახსოვრება, რომლებსაც 17 წლის შემდეგ პირველად წავაწყდით პირდაპირ მონაცემთა ბაზაში.
ყველა ინფორმაცია და დამახსოვრებული მასალა ჩვენს მოკლევადიან მეხსიერებაში რჩება და გამოცდიდან ერთი ან ორი თვის შემდეგ უკვე დავიწყებულია, რადგან ისინი ძირითადად ყოველდღიურ ცხოვრებაში არ გამოიყენება.
ჩვენი მონაცემთა ბაზების ლიტერატურის განყოფილება არ გასწავლით ანალიზს ან აზროვნებას. არსებობს კითხვები, რომელთათვისაც უნდა გახსოვდეთ, ნაწარმოების რომელ თავში ჩნდება მესამეული გმირი, რომელსაც შესაძლოა საერთოდ არ უთამაშია როლი მთავარი იდეისთვის.
არსებობს კითხვები, რომლებიც უფრო მეტად ამოწმებენ დაბნეულობის უნარს, ვიდრე ტექსტის სწორად აღქმის უნარს.
ასევე არსებობს კითხვები, რომლებიც კვლავ ძალიან საკამათოა, რადგან ისინი ეკითხებიან, რა სურდა ავტორს ამ ნაწარმოებში ეთქვა და თითოეული ადამიანი თავისებურად ფიქრობს და ერთი და იგივე წინადადების კითხვისას ძალიან შესაძლებელია, რომ ის სხვადასხვაგვარად აღიქმებოდეს, რაც ნიშნავს, რომ ამ კითხვებში არც ისე ბევრი სწორი პასუხია.
რა თქმა უნდა, გვაქვს ორთოგრაფია, პუნქტუაცია, ლექსიკა და ა.შ., რომლებიც უნდა დავიმახსოვროთ, გვინდა თუ არა, მაგრამ ეს ყველაფერი წიგნების კითხვისას, ფილმების ყურებისას და რატომაც არა, სიმღერების მოსმენისასაც უნდა აღვიბეჭდოთ. ჩვენ უნდა განვავითაროთ ჩვენი კინემატოგრაფია, რადგან რამდენადაც მახსოვს, გავიზარდე საბჭოთა პერიოდში გადაღებული სომხური ფილმების ან ზოგადად სხვა ენებზე გადაღებული ფილმების ყურებით. ჩვენი კინემატოგრაფია რომ გვერდზე გადავდოთ, უცხოური ფილმების ყურება მათი თარგმნის შემდეგაც კი შეუძლებელია. ეს წვრილმანები ჩანს, რადგან „კარგი, ენებს ვისწავლით, ერთია, რუსული ვიცით“, მაგრამ განა ეს ყველაფერი სულ უფრო მეტად არ გვაშორებს მშობლიურ ენას, რაც ჩვენს ყურს სულ უფრო და უფრო ართულებს სომხური სიმღერების აღქმას, სომხური წიგნების კითხვას და სომხური ფილმების ყურებას?
კიდევ ერთი დიდი პრობლემა ის არის, რომ ინტერნეტში ძალიან, ძალიან ცოტა ინფორმაციაა სომხურ ენაზე. ნივთების ძიებისას, საჭიროა სხვა ენის გამოყენება, მაგრამ განა ახალი ინფორმაციის შესწავლით არ ვაძლიერებთ და ვინარჩუნებთ ჩვენს მშობლიურ ენას?
მე-12 კლასის მოსწავლე სედა სტეპანიანიც ეხება თემას: მე ციტატას ვდებ:
მიუხედავად იმისა, რომ მონაცემთა ბაზა ვრცელია და მოიცავს ლიტერატურის სხვადასხვა ასპექტს, ვფიქრობ, ზოგიერთი კითხვის ამოღება ან შეცვლა შესაძლებელია. მაგალითად, კითხვები, რომლებიც ეხება უკიდურესად დეტალურ თარიღებს ან მეორეხარისხოვან ფაქტებს (მაგალითად, „რომელ გაზეთში მუშაობდა ავტორი“ ან „რომელ წელს დაიწერა ლექსი“) ყოველთვის არ ასახავს მოსწავლის ლიტერატურულ აღქმასა და ანალიტიკურ უნარს და მე მათ ყველაზე მეტად ვაფასებ. უფრო მნიშვნელოვანია, რომ სტუდენტმა შეძლოს ნაწარმოების იდეის, პერსონაჟების ფსიქოლოგიური აღწერის, გამოხატვის ენობრივი საშუალებების და ავტორის სათქმელის გაგება.
გარდა ამისა, ვფიქრობ, რომ დასამახსოვრებელი მოთხოვნებიც შეიძლება შეიცვალოს. ზოგჯერ სტუდენტები იძულებულნი არიან დაიმახსოვრონ დიდი ტექსტები ან პასაჟები მათი მნიშვნელობის სიღრმისეულად გააზრების გარეშე. უფრო სწორი იქნებოდა, თუ აქცენტი არა დასამახსოვრებელზე, არამედ ნაწარმოების შინაარსის ანალიზზე, პერსონაჟების დახასიათებასა და იდეების ინტერპრეტაციაზე გაკეთდებოდა. შესაძლებელია ერთი და იგივე ავტორის სხვადასხვა ნაწარმოების დასამახსოვრებლად თხოვნა, მაგრამ თითოეული ავტორის სულ მცირე ერთი, რაც ხელს შეუწყობს ავტორის ამოცნობას ნაწარმოების შესწავლით.
ამგვარად, ჩემი აზრით, აუცილებელია, რომ მონაცემთა ბაზის სტრუქტურამ უფრო მეტად შეუწყოს ხელი კითხვის აღქმას, მწერლების ამოცნობას, ლიტერატურული აზროვნების განვითარებას და მოსწავლის საკუთარი აზრის ჩამოყალიბებას, ნაცვლად იმისა, რომ შეამციროს დამახსოვრებასა და მექანიკურ მეხსიერებას საჭირო დავალებები.
შეჯამებისთვის, ჩვენი მეტყველება და სამუშაო, წერა და სურვილი, ზოგადი განათლების მიდგომები და გამოცდები უნდა ტრიალებდეს ერთი და იგივე მიდგომების გარშემო, შეესაბამებოდეს და ემსახურებოდეს ადამიანს, 21-ე საუკუნის მოსწავლეს.