ზოგადი განათლების შესახებ საჯარო, პროფესიული და სოციალური მედიის დისკუსიებში თითქმის ყველა აქტორი მონაწილეობს: განათლების პოლიტიკის შემქმნელები, სკოლის დირექტორები, მშობლები, ექსპერტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები და სხვადასხვა მომხმარებელი. თუმცა, საგანმანათლებლო პროცესის უშუალოდ განმახორციელებელი პირის, მასწავლებლის ხმა ხშირად უკანა პლანზეა გადაწეული. მასწავლებელი ჩვენს საზოგადოებაში მხეცის როლშია. მასწავლებლებს მუდმივად ამოწმებენ, მუდმივად ეჭვობენ და არ სურთ მუშაობა ან მასწავლებლობა. მასწავლებლის სამუშაო ან უმნიშვნელო სამუშაოდ აღიქმება – მათ სხვა არაფერი შეეძლოთ, სკოლაში მუშაობენ, ან ის მოძველებული და დიდი ხნის წინ გაუქმებული წარმოდგენებით არის შეფუთული – კეთილშობილური საქმე, მოწოდება… რეალობისგან მოწყვეტა, ნამდვილი მასწავლებლის ვერ დანახვა იწვევს იმ ფაქტს, რომ ზოგადი განათლების პროგრესი დაკავშირებულია არარეალურ პრობლემებთან, ცხოვრებისა და ადამიანებისგან მოწყვეტილ მიდგომებთან.

მასწავლებლებს ახსენებენ, როდესაც მათ გადამზადება სჭირდებათ, როდესაც სადმე ცუდი შედეგები ფიქსირდება, როდესაც სკოლაში მიუღებელი, დასაგმობი ინციდენტი ხდება…

ეს საუბრები PISA-ს შედეგების გამოქვეყნების შემდეგ უფრო აქტიური გახდა. შედეგების განხილვა, როგორც წესი, ფართო საზოგადოებრივი განხილვის საგანი ხდება, თუმცა დისკუსიის ლოგიკა ხშირად არა განათლების სისტემის ყოვლისმომცველი დიაგნოზის გარშემო, არამედ პასუხისმგებელი პირის ძიების გარშემო აგებულია. კრიტიკის სამიზნე ყოფილი და მოქმედი თანამდებობის პირები, განათლების მენეჯმენტის სხვადასხვა დონის წარმომადგენლები, სკოლის დირექტორები, მშობლები და, ყველაზე ხშირად, მასწავლებლები არიან. პრობლემა იგნორირებულია – ღრმა, ღრმა, უდანაშაულოებისა და დამნაშავეების იდენტიფიცირების გარეშე…

კონკურსის მეთოდოლოგიაზე, მისთვის მომზადებასა და სხვა საკითხებზე არ დავწერ. უზარმაზარი მასალაა, მოძებნეთ, იპოვით. არის საინტერესო ანალიზები, პასუხები, რეფლექსიები… ბუნებრივია, უფრო ცუდიც არის, გვერდი აუარეთ, აზრი არ აქვს. მინდა PISA-ზე სხვა პერსპექტივიდან ვისაუბრო. საერთაშორისო პრესტიჟული კონკურსი… ჩვენ მივიღეთ მონაწილეობა… შედეგები არ იყო დამაკმაყოფილებელი და გაკვირვებულები დავრჩით… გაკვირვებულები დავრჩით, რომ მასწავლებელი, რომელიც იმახსოვრებს და გაუნათლებლო გარემოში ცხოვრობს, არ არის შემოქმედებითი – მას არ უყალიბდება აზროვნების, ანალიზისა და ექსპერიმენტის უნარები. რატომ გვიკვირს? ნებაყოფლობითი სერტიფიცირებით, ჩვენ ვამოწმებთ რთულ, გაუნათლებლო საგნების ცოდნას – ვამოწმებთ ცუდ, მოძველებულ, დამამცირებელ ვერსიაში. ვამოწმებთ ისეთი შინაარსით, რომელიც არ არის გამოსადეგი, რაც გაუნათლებლებზეა ორიენტირებული. თუ მასწავლებელმა არ იცოდა სიტყვები „კანამბი“ და „არამბი“, ნუთუ არ შეუძლია ასწავლოს, არა? თუ არქაიზმები ან რთული სინტაქსური ნიუანსები არ დაიმახსოვრა, ნუთუ ლექსიკონში, წიგნში არ უნდა მოძებნოს… ჩვენ არ ვუვითარებთ ჩვენს მასწავლებლებს ყველაზე მნიშვნელოვან უნარს – სწავლის ჩვევის, მუდმივი სწავლის, სწავლის სიყვარულის უნარებს. თუ მასწავლებელი ასეთი არ არის, ის დამახსოვრებადია, გამეორებადი და იგივეს მოითხოვს მოსწავლისგან. უფრო მეტიც, ასეთი მასწავლებელი ადვილი სამართავია და ასევეა მოსწავლეც. ის იმახსოვრებს, შეგიძლია დაავალო, შეგიძლია დაუსვა იგივე კითხვები, დიდი ძალისხმევის გარეშე, ფიქრის გარეშე…

რატომ ახერხებს უმაღლესი განათლების მქონე მასწავლებელი პროფესიული ცოდნის სერტიფიცირების დაბრკოლებების გადალახვას ისევ და ისევ? ეჭვი გვეპარება, კარგად ვმუშაობთ, დავიწყოთ სხვა წერტილიდან – გავაძლიეროთ უნივერსიტეტი. გაუჭირდეს უნივერსიტეტის დამთავრება, დიპლომის მიღება და ვინც არ სწავლობს, ვერ მიიღოს იგი. ამ გზით უნივერსიტეტიც შეიძენს აზრს და აღარ იარსებებს მუდმივი ეჭვები.

აქ ჩნდება ზოგადი განათლების ამჟამინდელი მენეჯმენტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობა. ერთი მხრივ, საგანმანათლებლო სისტემა მასწავლებლისგან დამოუკიდებლობას, კრეატიულობას, კრიტიკული აზროვნების განვითარებას, ინდივიდუალურ მიდგომას და ინოვაციური მეთოდების გამოყენებას ელის. მეორე მხრივ, მასწავლებლის საქმიანობა ხშირად რეგულირდება კონტროლის, ანგარიშვალდებულებისა და შემოწმების მრავალი მექანიზმით.

პრობლემა კონტროლის არსებობაში არ არის. შეფასება და კონტროლი აუცილებელია საგანმანათლებლო სისტემაში ხარისხის უზრუნველსაყოფად. პრობლემა მათი დანიშნულებისა და გამოყენების ლოგიკაშია. თუ შეფასება ძირითადად აღიქმება, როგორც ხარვეზების გამოვლენისა და პასუხისმგებლობის დაკისრების ინსტრუმენტი, მას შეუძლია ხელი შეუწყოს რისკისგან თავის არიდების ქცევის ჩამოყალიბებას. ხოლო საგანმანათლებლო გარემოში, სადაც შეცდომები დასჯადად აღიქმება, ძნელია შემოქმედებითი და ექსპერიმენტული ქცევის მოლოდინი.

აქ წარმოიშობა ზოგადი განათლების ამჟამინდელი მენეჯმენტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობა. ერთი მხრივ, საგანმანათლებლო სისტემა მასწავლებლისგან ელის დამოუკიდებლობას, კრეატიულობას, კრიტიკული აზროვნების განვითარებას, ინდივიდუალურ მიდგომას და ინოვაციური მეთოდების გამოყენებას. მეორე მხრივ, მასწავლებლის საქმიანობა ხშირად რეგულირდება კონტროლის, ანგარიშვალდებულებისა და შემოწმების მრავალი მექანიზმით.

ეს ასევე ეხება შეფასების კულტურას. თუ სწავლის საბოლოო შედეგი უპირატესად ასოცირდება სტანდარტიზებული ტესტის დავალებების შესრულებასთან, არსებობს სწავლის შინაარსის ტესტის მოთხოვნებთან ადაპტაციის საფრთხე. ასეთ პირობებში მასწავლებელმა შეიძლება მეტი ყურადღება დაუთმოს ინფორმაციის რეპროდუცირებას, ვიდრე მის გამოყენებას, ანალიზსა და ახალ სიტუაციებში გამოყენებას. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, შეიძლება ჩამოყალიბდეს სასწავლო პრაქტიკა, რომელიც ეფექტურია ტესტისთვის, მაგრამ არა იმ უნარების ფორმირებისთვის, რომლებსაც საგანმანათლებლო სისტემა მიზნად აცხადებს.

ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია PISA-ს კონტექსტში, რადგან PISA-ს ლოგიკა არა მხოლოდ ცოდნის ხელმისაწვდომობას, არამედ მის რეალურ ცხოვრებაში გამოყენებასაც ეხება. ამიტომ, თუ განათლების სისტემას სურს ასეთი შეფასებების შედეგების გაუმჯობესება, გამოსავალი არ არის უბრალოდ მეტი ტესტის გამოყენება ან მასწავლებლებისთვის ტესტის დავალებებთან მუშაობის სწავლება. აუცილებელია ისეთი პედაგოგიური გარემოს შემუშავება, რომელშიც მოსწავლეს რეგულარულად ექნება შესაძლებლობა, ინტერპრეტაცია გაუკეთოს, შეადაროს, დაასაბუთოს, გადაჭრას პრობლემები და ჩამოაყალიბოს საკუთარი დასკვნები.

ამ პერსპექტივიდან გამომდინარე, მასწავლებლის პროფესიული ავტონომია არ არის მეორეხარისხოვანი, არამედ სისტემური საკითხია. შემოქმედებითი მასწავლებლის ჩამოყალიბება მხოლოდ ტრენინგით შეუძლებელია, თუ მისი სამუშაო ინსტიტუციური გარემო ზღუდავს პროფესიული გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობას. მასწავლებლის უწყვეტ პროფესიულ განვითარებას თან უნდა ახლდეს პროფესიული ნდობის, თანატოლთა თანამშრომლობისა და სასწავლო პრაქტიკაზე უკუკავშირის მექანიზმები.

ამიტომ, PISA-ს შედეგებთან დაკავშირებული დისკუსიები შეიძლება უფრო ეფექტური გახდეს, თუ ისინი „ვინ არის დამნაშავე“ კითხვიდან „რა პირობებმა განაპირობა ეს შედეგი?“ გადაინაცვლებენ.

ეს მიდგომა გულისხმობს პოლიტიკის გადახედვას სულ მცირე რამდენიმე მიმართულებით.

და ბოლოს, აუცილებელია ზოგადი განათლების შესახებ პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ დისკურსში პასუხისმგებლობის განაწილების კულტურის შეცვლა. მასწავლებელი არ შეიძლება იყოს პასუხისმგებელი განათლების სისტემის ყველა პრობლემაზე, ისევე როგორც განათლების სამინისტროს ან სკოლის დირექტორს არ შეუძლია სრულად ახსნას მოსწავლეთა საგანმანათლებლო შედეგები. საგანმანათლებლო შედეგები სისტემური შედეგია და მოითხოვს სისტემურ პასუხისმგებლობას.

ამ კონტექსტში, მასწავლებელი უნდა განიხილებოდეს არა საგანმანათლებლო პოლიტიკის საბოლოო შემსრულებლად, არამედ მისი განხორციელებისა და გაუმჯობესების მთავარ პარტნიორად. თუ განათლების სისტემას სურს, რომ მოსწავლე დამოუკიდებელ მოაზროვნედ, ინიციატორად და პრობლემების გადაჭრის საშუალებად აქციოს, მაშინ იგივე პრინციპები უნდა იქნას გამოყენებული მასწავლებელზეც. თავისუფალი, გააზრებული და შემოქმედებითი მასწავლებელი ხელს უწყობს, აყალიბებს თავისუფალ, შემოქმედებით, გააზრებულ მოსწავლეს. ეს ძალიან მარტივია. დაფიქრდით.