Նախքան մասնակցության արդյունքների մասին խոսելը կցանկանայի մի փոքրիկ հետազոտություն իրականացնել, որպեսզի պարզ լինի, թե դպրոցներում սովորողների գիտելիքների գնահատման ի՞նչ միջազգային ծրագրի մասին է խոսքը: PISA (Programme for International Student Assessment – Աշակերտների միջազգային գնահատման ծրագիր): Միջազգային գնահատման ծրագրով գնահատվում են, նախ և առաջ, աշակերտները այն 38 երկրների, որոնք մտնում են OECD-ի (Organization for Economic Co-operation and Development – Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպություն) մեջ: Այդ 38 երկրներն են Ավստրալիան, Ավստրիան, Բելգիան, Կանադան, Չիլին, Կոլումբիան, Կոստա-Ռիկան, Չեխիան, Դանիան, Էստոնիան, Ֆինլանդիան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Հունաստանը, Հունգարիան, Իսլանդիան, Իռլանդիան, Իսրայելը, Իտալիան, Ճապոնիան, Լատվիան, Լիտվան, Լյուքսեմբուրգը, Մեքսիկան, Նիդերլանդները, Նոր Զելանդիան, Նորվեգիան, Լեհաստանը, Պորտուգալիան, Սլովակիան, Սլովենիան, Հարավային Կորեան, Իսպանիան, Շվեդիան, Շվեյցարիան, Թուրքիան, Միացյալ Թագավորությունը և Միացյալ նահանգները:
5 երկրներ OECD—ի անդամ չեն, բայց սերտորեն համագործակցում են այդ կազմակերպության հետ՝ Բրազիլիան, Չինաստանը, Հնդկաստանը, Ինդոնեզիան և Հարավային Աֆրիկան:
Բացի նշված 43 երկրներից՝ տարբեր երկրներ կարող են հայտ ներկայացնել և մասնակցել PISA ծրագրին: Այդ հնարավորության շնորհիվ է, որ 2025 թվականին 91 երկիր մասնակցեց ծրագրին՝ ներառյալ Հայաստանը:
PISA աշակերտների գիտելիքների միջազգային գնահատումը կատարվում է երեք տարին մեկ հետևյալ ուսումնական առարկաներից կամ կարողություններից՝
PISA-ն պարզապես դպրոցական առարկաների գիտելիքներ չի ստուգում այնպես, ինչպես սովորական քննությունը։ Այն հիմնականում ստուգում է՝ արդյոք 15-ամյա սովորողը կարողանում է իր ունեցած գիտելիքներն օգտագործել իրական կյանքի խնդիրներ հասկանալու, վերլուծելու և լուծելու համար։
- Մաթեմատիկա (թարգմանաբար՝ տվյալ երկրի լեզվով )
Ստուգվում է ոչ այնքան բանաձևերի կամ կանոնների անգիր իմացությունը, որքան՝
- մաթեմատիկական դատողությունը,
- խնդիրների լուծումը,
- իրական իրավիճակը մաթեմատիկական լեզվով ներկայացնելը,
- տվյալների և գրաֆիկների մեկնաբանումը,
- արդյունքների գնահատումն ու դրանց հիման վրա որոշում կայացնելը։
Ընթերցանություն / ընթերցողական գրագիտություն (թարգմանաբար՝ տվյալ երկրի լեզվով)
Այստեղ նույնպես պարզապես «կարդալ կարողանալը» չէ։ Սովորողը պետք է կարողանա՝
- հասկանալ տեքստը,
- գտնել և համադրել տեղեկությունը,
- գնահատել տեղեկատվության հավաստիությունը,
- վերլուծել և մեկնաբանել տարբեր տեքստեր,
- անդրադառնալ տեքստի բովանդակությանը և ձևին։
Բնագիտական գրագիտություն (թարգմանաբար՝ տվյալ երկրի լեզվով)
Սա միայն կենսաբանության, ֆիզիկայի կամ քիմիայի առանձին փաստերի իմացության ստուգում չէ։ Ստուգվում է՝ արդյոք սովորողը կարող է՝
- գիտականորեն բացատրել երևույթները,
- գնահատել գիտական հետազոտությունը,
- հասկանալ և քննադատաբար մեկնաբանել տվյալներն ու ապացույցները,
- գնահատել գիտական տեղեկատվության հավաստիությունը և դրա հիման վրա որոշումներ կայացնել։
2025-ի PISA-ն հատկապես հետաքրքիր էր, որովհետև առաջին անգամ ստուգվեց աշակերտների անգլերենի իմացությունը որպես օտար լեզու երեք բաղադրիչներով՝ ընթերցելով հասկանալը, լսելով հասկանալը և խոսելը:
Հայաստանը առաջին անգամ մասնակցեց PISA-ծրագրին 2025-ին: Ահա թե ինչ է գրված Հայաստանի մասնակցության մասին արդյունքները ամփոփելուց հետո:
Արդյունքների ամփոփման հիմնական ենթակետերը.
- Հայաստանում 15 տարեկան սովորողները և այն միջավայրը, որտեղ նրանք սովորում են,
- Ինչպե՞ս են Հայաստանը ներկայացնող 15 տարեկան սովորողները կատարել թեստային առաջադրանքները,
- Առաջադիմության տարբերությունները Հայաստանի ներսում,
- Հայաստանում սովորողների վերաբերմունքը դպրոցի և ուսման նկատմամբ,
- Ինչպիսի՞ն է դպրոցական կյանքը Հայաստանում,
- Սովորողների պատրաստվածությունը բնապահպանական մարտահրավերներին դիմակայելու համար,
- PISA 2025-ի հիմնական առանձնահատկությունները Հայաստանում։
Աշակերտների միջազգային գնահատման ծրագիրը (PISA) գնահատում է 15 տարեկան սովորողների գիտելիքները, հմտություններն ու վերաբերմունքը։ Թեստերի միջոցով ուսումնասիրվում է, թե որքանով են սովորողները կարողանում լուծել բարդ խնդիրներ, քննադատաբար մտածել և արդյունավետ հաղորդակցվել։ Հարցաթերթիկների միջոցով հավաքագրված տվյալները ներկայացնում են այն համատեքստը, որում սովորողները կրթություն են ստանում։ Սա հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմելու այն մասին, թե որքանով են կրթական համակարգերը սովորողներին նախապատրաստում իրական կյանքի մարտահրավերներին և ապագա հաջողությանը։
Հայաստանն առաջին անգամ մասնակցել է PISA-ին 2025 թվականին։ Արդյունքները միջազգային մակարդակով համեմատելով՝ Հայաստանի կրթական քաղաքականություն մշակողները և կրթության ոլորտի մասնագետները կարող են օգտակար փորձ և դասեր քաղել այլ երկրների քաղաքականություններից ու կրթական գործունեություններից:
- Սովորողների ուսումնառության բազմաչափ պատկերը
- Սովորողների՝ բազային մակարդակից բարձր արդյունք ցուցաբերողների տոկոսը
| Առարկա / ոլորտ | Հայաստան | ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ | Ամենաբարձր ցուցանիշ |
| Բնագիտություն (Science) | 28% | 74% | B-S-J-Z (Չինաստան)՝ 97% |
| Մաթեմատիկա (Mathematics) | 28% | 65% | B-S-J-Z (Չինաստան)՝ 96% |
| Ընթերցանություն (Reading) | 19% | 69% | B-S-J-Z (Չինաստան)՝ 93% |
| Հաշվողական խնդիրների լուծում (Computational Problem Solving) | 18% | 64% | Մակաո (Չինաստան)՝ 93% |
Սովորողների ներգրավվածությունը․ վերաբերմունքը ուսումնառության և դպրոցի նկատմամբ
Հիմնված է սովորողների կողմից ներկայացված տվյալների վրա
| Ցուցիչ | Հայաստան | ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ | Ամենաբարձր ցուցանիշ |
| Հետաքրքրասիրություն (Curiosity) | −0.16 | 0.00 | Մավրիկիոս՝ 0.32 |
| Համառություն (Perseverance) | −0.05 | 0.00 | Կոստա Ռիկա՝ 0.51 |
| Նպատակադրում (Goal setting) | 0.38 | 0.00 | Քենիա՝ 0.59 |
| Օգնություն փնտրելու պատրաստակամություն (Help seeking) | −0.11 | 0.00 | Մալայզիա՝ 0.43 |
| Պատկերացումներ գիտության բնույթի վերաբերյալ (Beliefs about the nature of science) | −0.53 | 0.00 | B-S-J-Z (Չինաստան)՝ 0.38 |
| Ճանաչողական հարմարվողականություն (Cognitive adaptability) | 0.17 | 0.01 | Սաուդյան Արաբիա՝ 0.30 |
| Զարգացման մտածելակերպ (Growth mindset) |
Անվտանգ և արդար ուսումնառության միջավայրեր
Հիմնված է սովորողների կողմից ներկայացված տվյալների վրա
- Դպրոցին պատկանելու զգացում (Sense of belonging at school)
Հայաստան՝ 0.19
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 0.09
Ավստրիա՝ 0.50 - Կարգապահական միջավայրը դպրոցի բնագիտության դասերին (Disciplinary climate in school science lessons)
Հայաստան՝ 0.66
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 0.14
Կորեա՝ 1.32 - Դպրոցում ուսումնառության արժեքը (Value of learning at school)
Հայաստան՝ 76%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 51%
Կորեա՝ 85% - Բուլինգի բացակայություն (Absence of bullying)
Հայաստան՝ 80%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 53% - Դասերից անհարգելի բացակայություն (Truancy)
Հայաստան՝ 72%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 34%
Կորեա՝ 3% - Գիտության ոլորտում ակադեմիական դիմակայունություն (Academic resilience in science)
Հայաստան՝ 22%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 12%
Քենիա՝ 26% - Սոցիալական շարժունակության վերաբերյալ համոզմունքներ (Beliefs in social mobility)
Հայաստան՝ 70%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 66%
Պորտուգալիա՝ 77%
Աջակցող ընտանիքներ և դպրոցներ
Հիմնված է սովորողների և տնօրենների կողմից ներկայացված տվյալների վրա
- Ընտանիքի աջակցություն (Family support)
Հայաստան՝ 0.10
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ −0.19
Ռումինիա՝ 0.16 - Ուսուցչի աջակցությունը բնագիտության դասերին (Teacher support in science lessons)
Հայաստան՝ 0.59
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 0.03
Ադրբեջան՝ 0.82 - Դպրոցի պատրաստվածությունը թվային ուսումնառության համար (School preparedness for digital learning)
Հայաստան՝ −0.63
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ −0.03
Արաբական Միացյալ Էմիրություններ՝ 0.98 - Ուսուցչական անձնակազմի պակասի բացակայություն (No shortage of teaching staff)
Հայաստան՝ 52%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 29%
Վրաստան՝ 83% - Համադասարանցիների միջև փոխուսուցում (Peer-to-peer tutoring)
Հայաստան՝ 71%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 51%
Ուզբեկստան՝ 98% - Դասարանում արհեստական բանականության կողմից ստեղծված բովանդակությունը գնահատելու ուսուցում (Learning to assess AI-generated content in class)
Հայաստան՝ 76%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 63%
Արաբական Միացյալ Էմիրություններ՝ 82% - Դպրոցի քաղաքականություն․ բջջային հեռախոսների օգտագործման արգելք դպրոցում (School policy: cell phone bans in school)
Հայաստան՝ 34%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 49%
Հունաստան՝ 98% - Դպրոցի քաղաքականություն․ թվային սարքերի վերաբերյալ առարկայական հատուկ ուղեցույցներ (School policy: subject-specific guidelines on digital devices)
Հայաստան՝ 47%
ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշ՝ 71%
Ծանոթագրություններ
Տվյալների բացակայության պատճառով բոլոր երկրներն ու տնտեսությունները ներառված չեն յուրաքանչյուր չափման մեջ։ Յուրաքանչյուր չափման համար առանձնացված են առաջատար երկիրը/տնտեսությունը և ՏՀԶԿ-ի միջին ցուցանիշը։ Դասերից անհարգելի բացակայության (truancy) ցուցանիշները դասավորված են նվազման կարգով, ուստի գծապատկերում աջ կողմում ներկայացված արժեքները համապատասխանում են դասերից անհարգելի բացակայության ավելի ցածր մակարդակներին։
Սովորողների և դպրոցների տնօրենների կողմից ներկայացված տվյալներից ստացված ցուցանիշների դեպքում երկրների և տնտեսությունների միջև տարբերությունները պետք է մեկնաբանել զգուշությամբ, քանի որ դրանք կարող են արտացոլել ոչ թե իրական տարբերությունները, այլ հարցերին պատասխանելու վարքագծի տարբերությունները։ Հարցաթերթիկներին չպատասխանելը, մշակութային նորմերը, ինչպես նաև հարցերի տարբեր մեկնաբանությունները կարող են ազդել այս ցուցանիշների վրա։
Տոկոսները սահմանվում են հետևյալ կերպ.
Սովորողների՝ բազային մակարդակից բարձր արդյունք ցուցաբերողների տոկոսը (Percentage of students scoring above a baseline level of proficiency)՝ բնագիտության, մաթեմատիկայի և ընթերցանության ոլորտներում 2-րդ մակարդակին կամ դրանից բարձր, իսկ հաշվողական խնդիրների լուծման ոլորտում՝ 3-րդ մակարդակին կամ դրանից բարձր միավորներ հավաքած սովորողների տոկոսը։
Զարգացման մտածելակերպ (Growth mindset)՝ այն սովորողների տոկոսը, ովքեր համաձայն չեն կամ կտրականապես համաձայն չեն հետևյալ պնդման հետ.
«Դուք ունեք որոշակի չափով բանականություն և իրականում շատ բան չեք կարող անել այն փոխելու համար»։
Դպրոցում ուսումնառության արժեքը (Value of learning at school)՝ այն սովորողների տոկոսը, ովքեր համաձայն չեն կամ կտրականապես համաձայն չեն հետևյալ պնդման հետ.
«Դպրոցը քիչ բան է արել ինձ մեծահասակ կյանքին նախապատրաստելու համար, երբ ես ավարտեմ դպրոցը»։
Բուլինգի բացակայություն (Absence of bullying)՝ այն սովորողների տոկոսը, ովքեր նշել են, որ երբեք կամ գրեթե երբեք չեն ենթարկվել բուլինգի որևէ դրսևորման (հինգ տարբեր տեսակի գործողություններից որևէ մեկին)։
Դասերից անհարգելի բացակայություն (Truancy)՝ այն սովորողների տոկոսը, ովքեր նշել են, որ PISA-ի թեստից նախորդող երկու շաբաթվա ընթացքում առնվազն մեկ դաս կամ մեկ դպրոցական օր բաց են թողել։
Գիտության ոլորտում ակադեմիական դիմակայունություն (Academic resilience in science)՝ սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակի ստորին քառորդում գտնվող (անբարենպաստ պայմաններում գտնվող) սովորողների այն տոկոսը, ովքեր իրենց երկրում/տնտեսությունում ուսումնառության արդյունքների վերին քառորդում են։
Սոցիալական շարժունակության վերաբերյալ համոզմունքներ (Beliefs in social mobility)՝ այն սովորողների տոկոսը, ովքեր համաձայն չեն կամ կտրականապես համաձայն չեն հետևյալ պնդման հետ.
«Հասարակության մեջ ձեր կարգավիճակն այնպիսի բան է, որը դուք իրականում չեք կարող էապես փոխել»։
Ուսուցչական անձնակազմի պակասի բացակայություն (No shortage of teaching staff)՝ այն դպրոցներում սովորողների տոկոսը, որոնց տնօրենները հայտնել են, որ ուսուցչական անձնակազմի պակասը որևէ կերպ չի խոչընդոտում դպրոցում ուսուցում ապահովելու կարողությանը։
Համադասարանցիների միջև փոխուսուցում (Peer-to-peer tutoring)՝ այն դպրոցներում սովորողների տոկոսը, որոնց տնօրենները հայտնել են, որ համադասարանցիների միջև փոխուսուցում իրականացվում է։
Դասարանում արհեստական բանականության կողմից ստեղծված բովանդակությունը գնահատելու ուսուցում (Learning to assess AI-generated content in class)՝ այն սովորողների տոկոսը, ովքեր հայտնել են, որ իրենց դպրոցական դասերին երբեմն, հաճախ կամ շատ հաճախ գնահատում են արհեստական բանականության չաթբոտերի (օրինակ՝ ChatGPT-ի) կողմից ստեղծված տեղեկատվության որակը։
Դպրոցի քաղաքականություն․ բջջային հեռախոսների օգտագործման արգելք դպրոցում (School policy: cell phone bans in school)՝ այն դպրոցներում սովորողների տոկոսը, որոնց տնօրենները հայտնել են, որ դպրոցի տարածքում բջջային հեռախոսների օգտագործումն արգելված է։
Դպրոցի քաղաքականություն․ թվային սարքերի վերաբերյալ առարկայական հատուկ ուղեցույցներ (School policy: subject-specific guidelines on digital devices)՝ այն դպրոցներում սովորողների տոկոսը, որոնց տնօրենները հայտնել են, որ դպրոցն ունի թվային սարքերի օգտագործման վերաբերյալ պաշտոնական ուղեցույցներ՝ ըստ առարկաների…
Ինչպիսի՞ արդյունքներ են գրանցել Հայաստանի 15 տարեկան սովորողները թեստում
Ինչպե՞ս է Հայաստանը համեմատվում այլ երկրների հետ
- Հայաստանի սովորողների արդյունքները մաթեմատիկայից, ընթերցանությունից և բնագիտությունից ցածր են ՏՀԶԿ երկրների միջին ցուցանիշներից
- Հայաստանում այն սովորողների համամասնությունը, որոնք բարձր արդյունքներ են ցուցաբերել (5-րդ կամ 6-րդ մակարդակ) առնվազն մեկ առարկայից, ավելի փոքր է, քան ՏՀԶԿ երկրների միջին ցուցանիշը։ Միաժամանակ, Հայաստանում ավելի փոքր է նաև այն սովորողների համամասնությունը, որոնք երեք առարկաներից էլ հասել են հմտությունների նվազագույն մակարդակին (2-րդ մակարդակ կամ ավելի բարձր)՝ համեմատած ՏՀԶԿ երկրների միջին ցուցանիշի հետ (Գծապատկեր 3)։
- Հաշվողական խնդիրների լուծման ոլորտում Հայաստանի սովորողների միջին միավորը ցածր է ՏՀԶԿ երկրների միջին ցուցանիշից:
Բնագիտության, մաթեմատիկայի, ընթերցանության և հաշվողական խնդիրների լուծման արդյունքները
Գծապատկերում ներկայացված են PISA 2025-ի միջին միավորները՝ ըստ երկրների և տնտեսությունների։ Ուղղահայաց գիծը ցույց է տալիս ՏՀԶԿ-ի միջին ցուցանիշը։
Բնագիտություն (Science)
- Հայաստան՝ 369 միավոր
- ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 476 միավոր
- Հայաստանից ցածր արդյունք ունի միայն Ղրղզստանը՝ մոտ 363 միավոր։
- Ամենաբարձր արդյունքը՝ B-S-J-Z (Չինաստան)՝ մոտ 597 միավոր։
Ադրբեջանի ցուցանիշը ավելի բարձր է, քան Հայաստանինը:
Մաթեմատիկա (Mathematics)
- Հայաստան՝ 376 միավոր
- ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 472 միավոր
- Հայաստանից ցածր արդյունք ունի միայն Ղրղզստանը՝ մոտ 364 միավոր։
- Ամենաբարձր արդյունքը՝ B-S-J-Z (Չինաստան)՝ մոտ 613 միավոր։
Հատկանշական է, որ Ադրբեջանի ցուցանիշը ավելի բարձր է, քան այնպիսի երկրներինը, ինչպիսիք են՝ Ռումինիան, Վրաստանը, Ղազախստանը, Մոլդովան, Բուլղարիան և Հայաստանը:
Ընթերցանություն (Reading)
- Հայաստան՝ 348 միավոր
- ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 458 միավոր
- Հայաստանից ցածր արդյունք ունի միայն Ղրղզստանը՝ մոտ 344 միավոր։
- Ամենաբարձր արդյունքը՝ Սինգապուր՝ մոտ 537 միավոր։
Ադրբեջանի արդյունքը Հայաստանից ավելի բարձր է՝ վերջից երրորդն է:
Հաշվողական խնդիրների լուծում (Computational Problem Solving)
- Հայաստան՝ 354 միավոր
- ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 500 միավոր
- Հայաստանից ցածր արդյունք այս երկրների շարքում չկա։
- Ամենաբարձր արդյունքը՝ Մակաո (Չինաստան)՝ մոտ 577 միավոր։
Ի՞նչ գիտեն և ինչ կարող են անել սովորողները բնագիտության ոլորտում
Հայաստանում սովորողների ընդամենը 28%-ն է բնագիտությունից հասել 2-րդ կամ ավելի բարձր մակարդակի (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 74%)։ Առնվազն այս մակարդակին հասած սովորողները կարողանում են ճանաչել ծանոթ գիտական երևույթների ճիշտ բացատրությունը և իրենց ունեցած գիտելիքներն օգտագործել՝ պարզ իրավիճակներում որոշելու համար, թե արդյոք ներկայացված տվյալների հիման վրա արված եզրակացությունը հիմնավորված է։
B-S-J-Z (Չինաստան), Մակաո (Չինաստան), Սինգապուր, Էստոնիա, Ճապոնիա, Չինական Թայբեյ և Կորեա երկրներում և տնտեսություններում սովորողների ավելի քան 85%-ը (այս ցուցանիշի նվազման կարգով) հասել է այս մակարդակին կամ դրանից բարձր մակարդակի։
- Հայաստանում գրեթե չկան բնագիտությունից բարձր առաջադիմություն ցուցաբերող սովորողներ, այսինքն՝ 5-րդ կամ 6-րդ մակարդակին հասած սովորողներ (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 7%)։ Այս մակարդակին հասած սովորողները կարողանում են ստեղծագործաբար և ինքնուրույն կիրառել գիտության վերաբերյալ իրենց գիտելիքները և գիտական գիտելիքները լայն շրջանակի իրավիճակներում, այդ թվում՝ իրենց անծանոթ իրավիճակներում։
Ի՞նչ գիտեն և ի՞նչ կարող են անել սովորողները մաթեմատիկայի ոլորտում
Հայաստանում սովորողների 28%-ն է մաթեմատիկայից հասել առնվազն 2-րդ մակարդակի (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 65%)։ Առնվազն այս մակարդակին հասած սովորողները կարողանում են, առանց անմիջական ցուցումների, մեկնաբանել և ճանաչել, թե ինչպես կարելի է պարզ իրավիճակը ներկայացնել մաթեմատիկորեն (օրինակ՝ համեմատել երկու այլընտրանքային երթուղիների ընդհանուր երկարությունը կամ գները փոխարկել մեկ այլ արժույթի)։
- Հայաստանում սովորողների մոտ 1%-ն է մաթեմատիկայից բարձր առաջադիմություն ցուցաբերել, այսինքն՝ PISA-ի մաթեմատիկայի թեստում հասել է 5-րդ կամ 6-րդ մակարդակի
5-րդ կամ 6-րդ մակարդակին հասած սովորողների ամենամեծ մասնաբաժինները գրանցվել են ասիական յոթ երկրներում և տնտեսություններում՝
B-S-J-Z (Չինաստան)՝ 54%, Սինգապուր՝ 37%, Չինական Թայբեյ՝ 32%, Մակաո (Չինաստան)՝ 29%, Կորեա՝ 23%, Ճապոնիա՝ 22% և Հոնկոնգ (Չինաստան)՝ 21%։
Այս մակարդակներում սովորողները կարողանում են բարդ իրավիճակները մաթեմատիկորեն մոդելավորել, ինչպես նաև ընտրել, համեմատել և գնահատել դրանց լուծման համար համապատասխան խնդիրների լուծման ռազմավարությունները։
PISA 2025-ին մասնակցած 13 երկրներում և տնտեսություններում սովորողների ավելի քան 10%-ը հասել է 5-րդ կամ 6-րդ մակարդակի։
Ի՞նչ գիտեն և ի՞նչ կարող են անել սովորողները ընթերցանության ոլորտում
Հայաստանում սովորողների ընդամենը 19%-ն է ընթերցանությունից հասել 2-րդ կամ ավելի բարձր մակարդակի (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 69%)։ Առնվազն այս մակարդակին հասած սովորողները կարողանում են՝
- բացահայտել միջին ծավալի տեքստի հիմնական գաղափարը,
- գտնել տեղեկատվություն՝ հիմնվելով ուղղակիորեն ներկայացված, թեև երբեմն բարդ չափանիշների վրա,
- ինչպես նաև անդրադառնալ տեքստերի նպատակին և ձևին, երբ դրա համար տրվում է հստակ ցուցում։
Ընթերցանության ոլորտում հմտությունների նվազագույն մակարդակին (2-րդ մակարդակ կամ ավելի բարձր) հասած 15 տարեկան սովորողների մասնաբաժինը տարբեր երկրներում և տնտեսություններում զգալիորեն տարբերվում է՝ B-S-J-Z-ում (Չինաստան)՝ 93%-ից մինչև Ռուանդայում՝ 4%։
- Հայաստանում գրեթե ոչ մի սովորող չի հասել ընթերցանության 5-րդ կամ ավելի բարձր մակարդակի (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 6%)։ Այս մակարդակին հասած սովորողները կարողանում են հասկանալ մեծածավալ տեքստերը, աշխատել վերացական կամ ոչ ինտուիտիվ հասկացությունների հետ, ինչպես նաև փաստի և կարծիքի միջև տարբերակումներ կատարել՝ հիմնվելով տեղեկատվության բովանդակությանը կամ աղբյուրին վերաբերող անուղղակի հուշումների վրա։
Հայաստանում սովորողների վերաբերմունքը դպրոցի և ուսումնառության նկատմամբ
Սովորողների հետաքրքրասիրությունը, համառությունը և դպրոցի ընկալվող արժեքը
Հայաստանում սովորողների 72%-ը համաձայն է կամ լիովին համաձայն է, որ իրեն հետաքրքրում են բազմաթիվ և տարբեր բաներ։ ՏՀԶԿ երկրների համապատասխան միջին ցուցանիշը 73% է։ Միևնույն ժամանակ, սովորողների 65%-ը նշել է, որ լրացուցիչ ջանքեր է գործադրում, երբ առաջադրանքը կամ աշխատանքը բարդանում է (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 60%)։ Իսկ 15%-ը համաձայն է կամ լիովին համաձայն է, որ դպրոցը ժամանակի վատնում է (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 24%)։
Հետաքրքրասիրությունը, համառությունը և դպրոցի արժեքի բարձր ընկալումը առավել հաճախ կապված են բնագիտության ոլորտում ավելի բարձր արդյունքների հետ։ Հայաստանում, սովորողների և դպրոցների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերը հաշվի առնելուց հետո, հետաքրքրասիրության ինդեքսի մեկ միավորով աճը բնագիտության արդյունքների 17 միավորով տարբերության է համապատասխանում, մինչդեռ ՏՀԶԿ երկրներում այդ տարբերության միջին ցուցանիշը 19 միավոր է։
Ինչպիսի՞ն է դպրոցական կյանքը Հայաստանում
Մարդկային և նյութական ռեսուրսների ընկալվող պակասը
- 2025 թվականին Հայաստանում սովորողների 16%-ը սովորում էր այնպիսի դպրոցներում, որոնց տնօրենները հայտնել էին, որ ուսուցչական անձնակազմի ընկալվող պակասը որոշակի չափով կամ ավելի է խոչընդոտում ուսուցման գործընթացին (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 39%)։ Ուսուցչական օժանդակ անձնակազմի ընկալվող պակասի դեպքում համապատասխան ցուցանիշը 11% էր (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 39%)։
- PISA 2025-ի տվյալները ցույց են տալիս, որ նյութական ռեսուրսների ընկալվող պակասը շարունակում է մտահոգիչ խնդիր լինել երկրների և տնտեսությունների մեծ մասում։ Հայաստանում սովորողների մոտ 49%-ը սովորում էր այնպիսի դպրոցներում, որոնց տնօրենները հայտնել էին, որ ուսումնական նյութերի պակասը (օրինակ՝ դասագրքերի, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների սարքավորումների, գրադարանային կամ լաբորատոր նյութերի պակասը) որոշակի չափով կամ ավելի է խոչընդոտում ուսուցման գործընթացին։
Միևնույն ժամանակ, սովորողների 39%-ը սովորում էր այնպիսի դպրոցներում, որտեղ ֆիզիկական ենթակառուցվածքների պակասը (օրինակ՝ շենքերի, դպրոցի տարածքի, ջեռուցման/հովացման համակարգերի, լուսավորության և ակուստիկ համակարգերի անբավարարությունը) ընկալվում էր որպես ուսուցմանը խոչընդոտող գործոն։
Թվային ռեսուրսներ
- Հայաստանում սովորողները հայտնել են, որ դպրոցում ուսումնառության նպատակով թվային սարքեր օգտագործում են օրական միջինը 2,2 ժամ (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 1,7 ժամ)։ Միևնույն ժամանակ, դպրոցական օրերին սովորողների կողմից թվային սարքերի օգտագործման ոչ աննշան մասը հատկացվում է ոչ ուսումնառական գործունեությանը․ Հայաստանում սովորողները հայտնել են, որ դպրոցում թվային սարքերն ազատ ժամանցի համար օգտագործում են օրական միջինը 1,4 ժամ (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 1,1 ժամ)։
- Հայաստանում սովորողների 17%-ը հայտնել է, որ բնագիտության դասերի մեծ մասի կամ բոլոր դասերի ընթացքում իրենց համադասարանցիները հաճախ շեղվում են թվային սարքերի օգտագործման պատճառով (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 28%)։ ՏՀԶԿ երկրներում միջին հաշվով այն սովորողները, որոնք նշել են, որ իրենց բնագիտության դասերին թվային սարքերի պատճառով շեղումներ են տեղի ունենում, բնագիտությունից 11 միավորով ավելի ցածր արդյունք են գրանցում, քան նրանք, ովքեր չեն նշել թվային շեղումների մասին (սովորողների և դպրոցների սոցիալ-տնտեսական բնութագրերը հաշվի առնելուց հետո)։ Հայաստանում այդ տարբերությունը կազմում է 12 միավոր։
- ՏՀԶԿ երկրներում միջին հաշվով այն դպրոցների սովորողները, որտեղ դպրոցի տարածքում բջջային հեռախոսների օգտագործումն արգելված է, մոտ 13%-ով ավելի քիչ հավանականությամբ են հայտնում թվային սարքերի պատճառով շեղումների մասին։ 2025 թվականին Հայաստանում սովորողների 34%-ը սովորում էր նման արգելք ունեցող դպրոցներում (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 49%)։
- Կրթական համակարգերի մեծ մասում սովորողները դպրոցական առաջադրանքների կատարման համար օգտագործում են արհեստական բանականության չաթ-բոտներ, ինչը նրանց ուսումնառության համար ստեղծում է ինչպես նոր հնարավորություններ, այնպես էլ նոր մարտահրավերներ։ Հայաստանում սովորողների 49%-ը հայտնել է, որ արհեստական բանականության չաթ-բոտներն ուսումնառությանը աջակցելու նպատակով օգտագործում է առնվազն շաբաթը մեկ անգամ (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 46%)։
Սովորողները նաև հաճախ են օգտագործում արհեստական բանականությունը՝ նոր թեմայի վերաբերյալ նախնական հետազոտություն կատարելու (Հայաստան՝ 36%, ՏՀԶԿ՝ 31%), իրենց կարդալու համար տրված տեքստն ամփոփելու (Հայաստան՝ 36%, ՏՀԶԿ՝ 30%) և գրավոր առաջադրանքների համար տեքստի նախնական տարբերակ կազմելու (Հայաստան՝ 40%, ՏՀԶԿ՝ 29%) նպատակներով։
Ընդամենը 10%-ն է հայտնել, որ PISA-ի շրջանակում ուսումնասիրված դպրոցական առաջադրանքներից որևէ մեկի համար երբեք կամ գրեթե երբեք չի օգտագործում արհեստական բանականության չաթբոտեր (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 14%)։
Ուսուցչի աջակցությունը և կարգապահական միջավայրը բնագիտության դասերին
- Հայաստանում սովորողների 81%-ը հայտնել է, որ բնագիտության դասերի մեծ մասում ուսուցիչը հետաքրքրված է յուրաքանչյուր սովորողի ուսումնառությամբ (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 69%), 83%-ը՝ որ ուսուցիչը շարունակում է դասավանդել այնքան ժամանակ, մինչև սովորողները հասկանում են նյութը (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 66%), իսկ 84%-ը՝ որ ուսուցիչը լրացուցիչ օգնություն է ցուցաբերում, երբ սովորողները դրա կարիքն ունեն (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 73%)։
- 2025 թվականին բնագիտության դասերի կարգապահական միջավայրը շարունակում է մտահոգիչ խնդիր լինել բազմաթիվ երկրներում և տնտեսություններում։ Հայաստանում սովորողների մոտ 13%-ը հայտնել է, որ չի կարողանում լավ աշխատել դասերի մեծ մասում կամ բոլոր դասերին (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 19%)։ 14%-ը նշել է, որ աղմուկն ու անկարգությունը խանգարում են բնագիտության դասերի մեծ մասին կամ բոլոր դասերին (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 31%)։ Սովորողների 14%-ը նաև հայտնել է, որ իրենց համադասարանցիները չեն լսում, թե ինչ է ասում ուսուցիչը (ՏՀԶԿ միջին ցուցանիշը՝ 29%)։
Աշակերտների մասնակցության չափը
2025 թվականին գնահատմանը մասնակցել է ավելի քան 760 000 աշակերտ՝ ներկայացնելով մասնակից 91 երկրների և տնտեսությունների դպրոցներում սովորող մոտ 33 միլիոն 15-ամյա դեռահասի։
Հայաստանում գնահատումն անցել են 293 դպրոցի 6 804 աշակերտ՝ ներկայացնելով մոտ 23 800 15-ամյա աշակերտի (ինչը կազմում է 15-ամյա դեռահասների ընդհանուր թվաքանակի մոտավորապես 80%-ը)։
Տարբեր երկրներում մարդկանց հետաքրքրել է PISA-ի դրական և բացասական ազդեցությունները կրթության ընդհանուր գործընթացի վրա
Կրթական քաղաքականության բարեփոխումների վրա ունեցած դրական ազդեցություն․
- Կառավարություններն օգտագործում են PISA-ի տվյալները կրթական համակարգի համակարգի թույլ կողմերը բացահայտելու և ուսումնական ծրագրերը վերանայելու նպատակով։ 2021 թվականի հունվարին «Դպիր»-ում հրապարակվել է իմ՝ այլոց փորձի ուսումնասիրության հոդվածը «Սովորողների գնահատման միջազգային ծրագիրը» PISA: Այս հարցով հետաքրքրվողները կարող են կարդալ այն: Հոդվածը հետաքրքիր է հատկապես նրանով, որ այնտեղ թարգմանաբար ներկայացրել եմ 2018 թվականի PISA-ի քննական հարցերի օրինակներ մաթեմատիկայից, բնագիտությունից և ընթերցելով ընկալումից:
- Կենտրոնացում իրական կյանքի վրա․ PISA-ն չափում է, թե որքանով են աշակերտները կարողանում կիրառել իրենց գիտելիքները իրական կյանքի խնդիրներ լուծելիս՝ փոխանակ պարզապես ստուգելու մեխանիկական անգիր անելու ունակությունը։ «Տեխնոլոգիական կրթությամբ դպրոցի կյանքը կապվում է իրական կյանքի հետ» 2016 թվականին «Դպիր»-ում հրապարակված այլոց փորձի ուսումնասիրության իմ հոդվածը այն մասին է, թե ինչպես է Ֆինլանդիան վերանայել իր կրթական քաղաքականությունը՝ հեռանալով սովորողների գիտելիքների գնահատման թեստային կողմնորոշվածությունից: Սինգապուրի նման տարիներ առաջ Ֆինլանդիան նույնպես աչքի էր ընկնում PISA-ի սովորողների միջազգային գնահատման բարձր արդյունքներով, սակայն 2016-ից սկսած այս երկրում սկսեցին իրականացնել կրթական հեղափոխություն : Հելսինկիում երիտասարդների և մեծահասակների կրթության պատասխանատու Լիզա Պոհյոլայնեն այն կարծիքին է, որ Ֆինլանդիայում հիմա կարիք ունեն այնպիսի կրթության, որը մարդկանց կնախապատրաստի աշխատանքային կյանքին:
Քննադատություն և սահմանափակումներ․
- Վարկանիշային ճնշում․ քննադատները պնդում են, որ PISA-ն ձևավորում է չափազանց մրցակցային՝ «լիգայի աղյուսակի» սկզբունքով գործող մշակույթ, որը դպրոցներին ստիպում է ուսուցումն իրականացնել՝ կենտրոնանալով բացառապես թեստային քննությունների վրա։ [1]
2018 թվականի սեպտեմբերին «Դպիր»-ում հրապարակվել է իմ հոդվածը «Սինգապուրում երեխաներն այլևս քննության արդյունքների չեն գնահատվի»: Հոդվածում նշվում է, որ չնայած Սինգապուրը միշտ էլ PISA-ի արդյունքներով ամենաբարձր տեղերն է զբաղեցրել, երկրում վերանայվել է կրթության նկատմամբ պետական մտածողությունը: «Սովորելը մրցակցություն չէ»,- պնդում է Սինգապուրի կրթության նախարար Օնգ Յե Քունգը: Կրթության նախարարությունը փոփոխությունների շարք է նախատեսում, որով չի խրախուսում սովորողների առաջադիմությունը միմյանց հետ համեմատելը և, ընդհակառակը, անհատապես խրախուսում է սովորողներին կենտրոնանալ իրենց ուսումնական աճի վրա: - Առևտրայնացում․ թեստերի մշակման գործընթացում մասնավոր կառույցների ներգրավումը մտահոգություններ է առաջացրել կրթության ոլորտի գլոբալ քաղաքականության առևտրայնացման վերաբերյալ։
- Սահմանափակ շրջանակ․ հիմնական առարկաների վրա մեծ ուշադրություն դարձնելը կարող է հանգեցնել նրան, որ դպրոցները երկրորդական պլան մղեն այլ կարևոր և ընդգրկուն առարկաներ, ինչպիսիք են արվեստն ու ֆիզկուլտուրան։
Որպես վերջաբան
2025 թվականին Հայաստանի առաջին մասնակցությունը PISA-ին ցույց տվեց, որ մեր երկիրը հանրակրթության ասպարեզում միջինից բավականին ցածր արդյունքներ է ցուցաբերել: Անտեղի հպարտությամբ անընդհատ մտաբերում ենք Շահինյանի անվան Ֆիզմաթ դպրոցի և Քվանտ վարժարանի եզակի սովորողներին, ովքեր ոսկե մեդալների են արժանանում մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի միջազգային օլիմպիադաներում: Այդ եզակի հաջողությունները չեն խոսում Հայաստանում հանրակրթության բարձր մակարդակի մասին: Երկրի տնտեսական զարգացմանը նպաստում է, նախ և առաջ, հանրակրթության կազմակերպման հետևողական և լուրջ աշխատանքը:
Հայաստանի մասնակցության արդյունքների մասին տվյալները թարգմանաբար վերցված են նշված աղբյուրից՝
PISA 2025 Results (Volume 1) Armenia
Էջի նկարը՝ mskh.am-ից