Հայոց լեզվի, հայ մշակույթի, հայասիրության և հայրենասիրության անկեղծ սիրո վկայությունն է «Այս առավոտ, այն գիշեր» միջազգային մշակութային նախագիծը, որի նախաձեռնողներն են ֆրանսահայ նկարիչ, բանաստեղծ և հրատարակիչ Գևորգ Այվազյանը և «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի գեղարվեստի դպրոցի ղեկավար Քնարիկ Ներսիսյանը: Մեր օրերում հազվադեպ են հանդիպում այնպիսի նախաձեռնություններ, որոնց իրական արժեքը բացահայտվում է ոչ միայն գրքի էջերում, այլև այն ճանապարհում, որով այդ գիրքը ծնունդ է առել։
Այս գիրքը մեկ տարվա աշխատանքի արդյունք չէ։ Այն երեք տարվա ընթացքում ձևավորված Հայաստան–Ֆրանսիա մշակութային համագործակցության, փոխադարձ վստահության և ստեղծագործական երկխոսության հասունացած պտուղն է։ Այդ համագործակցության հիմքերը դրվեցին «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի «Արվեստի փառատոնի» շրջանակում, որտեղ Քնարիկ Ներսիսյանի նախաձեռնությամբ և համակարգմամբ հյուրընկալվեցին բազմաթիվ միջազգային արվեստագետներ։ Հենց այդ ստեղծագործական միջավայրում ձևավորվեց համագործակցությունը Ֆրանսիայում գործող MENK մշակութային նախաձեռնության հետ, որի արդյունքում Հայաստան ժամանեց նաև Գևորգ Այվազյանը։ Նրա առաջին այցը վերածվեց երկարատև ստեղծագործական բարեկամության, իսկ այդ բարեկամությունը՝ մի գաղափարի, որն այսօր մարմնավորվել է «Այս առավոտ, այն գիշեր» գրքում։
Նախագծի իրականացման ընթացքում հստակ ու ներդաշնակորեն միավորվեցին երկու փոխլրացնող ուղղություններ։ Գևորգ Այվազյանն իր ստեղծագործական տեսլականով և գրական ճաշակով ստանձնեց սփյուռքահայ ժամանակակից բանաստեղծների ընտրության և ներկայացման պատասխանատվությունը, իսկ Քնարիկ Ներսիսյանը համակարգեց հայաստանյան համագործակցությունը՝ հեղինակների որոնումը, գրական և կազմակերպչական աշխատանքները, ստեղծագործական կապերի ձևավորումն ու նախագծի իրականացումը։ Այս երկու ուղղությունների միասնությունն էլ ծնեց մի գիրք, որն այսօր արդեն կարելի է գնահատել ոչ միայն որպես գրական ժողովածու, այլև որպես միջազգային մշակութային համագործակցության հաջողված օրինակ։
Այս նախագծի կարևորությունը նաև պատմական հիմքեր ունի։ Ավելի քան մեկ դար առաջ հայկական պոեզիան անգլախոս աշխարհին ներկայացնելու առաջին նշանակալից քայլը կատարեց Ալիս Սթոուն Բլեքուելը։ 1896 թվականին, ապա՝ 1917-ին, Բոստոնում նրա թարգմանությամբ լույս տեսավ Armenian Poems ժողովածուն, որն առաջին անգամ անգլերենով ներկայացրեց հայ դասական պոեզիայի հարուստ ընտրանին՝ Գրիգոր Նարեկացուց և Սայաթ-Նովայից մինչև Հովհաննես Թումանյան, Ավետիք Իսահակյան, Սիամանթո և շատ ուրիշներ։
Ավելի քան մեկ դար անց նույն ձգտումը նոր արտահայտություն է ստանում «Այս առավոտ, այն գիշեր» նախագծում։ Եթե Ալիս Սթոուն Բլեքուելի առաքելությունն էր աշխարհին ներկայացնել հայ դասական պոեզիան, ապա այս նախագծի նպատակը ժամանակակից հայկական բանաստեղծական խոսքը տարբեր լեզուներով հասցնելն է միջազգային ընթերցողին։ Ժամանակներն ու պայմանները փոխվել են, բայց գաղափարը մնացել է նույնը՝ հայ բանաստեղծի ձայնը լսելի դարձնել աշխարհի տարբեր անկյուններում։
Գիրքն ընթերցողի առջև բացվում է որպես ժամանակակից հայկական պոեզիայի յուրօրինակ համայնապատկեր։ Նրա էջերում հանդիպում են արևելահայ և արևմտահայ բանաստեղծները, Հայաստանի և Սփյուռքի տարբեր անկյուններում ապրող հեղինակները, տարբեր սերունդների ու գեղարվեստական մտածողության ներկայացուցիչները։ Նրանց միավորում է ոչ միայն հայերենը, այլև ժամանակակից մարդու ապրումների, հիշողությունների, որոնումների և հույսերի հանդեպ նույն ստեղծագործական պատասխանատվությունը։
Գրքի կազմողներն ու խմբագիրները չեն փորձել ստեղծել «լավագույնների» ընտրանի։ Այդպիսի նպատակ, թերևս, անհնար էլ կլիներ իրականացնել։ Հնարավոր է՝ Հայաստանի մի հեռավոր գյուղում կամ Կալիֆոռնիայի Գլենդել քաղաքում մի դեռևս անհայտ երիտասարդ հենց այսօր գրում է իր առաջին բանաստեղծությունը։ Գուցե տարիներ անց նրա անունը ևս կհարստացնի ժամանակակից հայկական պոեզիան։ Այդ պատճառով այս գիրքը ներկայանում է ոչ թե որպես վերջնական ընտրանի, այլ որպես մեր ժամանակի հայկական բանաստեղծական խոսքի մի գեղեցիկ, անկեղծ և արժանահավատ պատկերը։
«Այս առավոտ, այն գիշեր» գրքում ընդգրկված են հետևյալ ժամանակակից հայ բանաստեղծների ստեղծագործությունները.
Նշան Աբասյան — «Հասարակ բան»
Անի Ասատրյան — «Դադար»
Ծովիկ Կարապետյան — «Կտոր մը մութ»
Րաֆֆի Ավեդիսսյան — «Կամուրջը»
Սյուզան Խարտալյան — «Գիշերվան մյուս կողմը»
Թամար Մարի Բոյաջյան — «Երբևէ»
Հասմիկ Սիմոնյան — «Գարուն»
Մարալ Աքթոքմաքյան — «Փոս»
Ավագ Եփրեմյան — «Հեռավոր խնջույք»
Մհեր Արշակյան — «Բանաստեղծը»
Անուշ Քոչարյան — «Ներիր մեր վաղորդյան քունը»
Մերի Մկրտչյան — «Քարաստան»
Մարուշ Երամյան — «Լռություն»
Գրքի հայաստանյան հրատարակության գրական աշխատանքները համակարգել է գրականագետ և խմբագիր Հայկ Համբարձումյանը, իսկ արևմտահայ հեղինակների ընտրության և խմբագրման պատասխանատվությունը ստանձնել է ԱՄՆ-ում բնակվող բանաստեղծ Թամար Մարի Բոյաջյանը, որը նաև պատրաստում է գրքի միջազգային հրատարակության անգլերեն թարգմանությունները։ Այս ամենը ևս մեկ անգամ վկայում է, որ «Այս առավոտ, այն գիշեր»-ը մեկ հեղինակի կամ մեկ խմբագրի աշխատանքի արդյունք չէ։ Այն ստեղծագործական համագործակցության օրինակ է, որտեղ յուրաքանչյուր մասնակից, կատարելով իր առանձնահատուկ առաքելությունը, նպաստել է մեկ ընդհանուր գաղափարի իրականացմանը։ Դա պարզապես համագործակցություն չէ։ Դա համաստեղծում է՝ մի ստեղծագործական ամբողջություն, որտեղ յուրաքանչյուր մասնակից լրացնում է մյուսին, և արդյունքը դառնում է ավելի մեծ, քան առանձին ներդրումների գումարը։
Գրքի գաղափարական բանալին
Գրքի գաղափարական բանալին Գևորգ Այվազյանի «Երեք շրջան» ստեղծագործությունն է, որը միաժամանակ և՛ նախաբան է, և՛ ինքնուրույն արձակ բանաստեղծություն։ Այն ոչ միայն բացում է գրքի առաջին էջը, այլև ընթերցողին առաջնորդում է դեպի նրա ներքին աշխարհը՝ բացատրելով, թե որտեղից է ծնվել խորհրդավոր ու բանաստեղծական «Այս առավոտ, այն գիշեր» վերնագիրը։
Այստեղ գիշերը պարզապես օրվա մի հատված չէ։ Այն ստեղծագործության ծննդյան խորհրդանիշն է։ Հենց գիշերվա լռության մեջ են բանաստեղծի հոգում ծնվում առաջին բառերը, նկարչի երևակայության մեջ՝ առաջին գույները, երաժշտի ներաշխարհում՝ առաջին մեղեդիները։ Այդ ամենը դեռևս տեսանելի չէ ուրիշներին։ Այն ապրում է միայն ստեղծագործողի հոգու խորքերում։ Այնուհետև գալիս է առավոտը։ Բայց այն չի ընդհատում գիշերը։ Ընդհակառակը, նրա բնական շարունակությունն է։ Դա այն հազիվ նշմարելի պահն է, երբ ներշնչանքն սկսում է մարմին առնել, երբ բառերը գտնում են իրենց ճշգրիտ դասավորությունը, գույները՝ իրենց ներդաշնակությունը, իսկ միտքը՝ իր ամբողջական արտահայտությունը։
Երրորդ շրջանը ստեղծագործության ծնունդն է, այն պահը, երբ ներշնչանքը դադարում է պատկանել միայն հեղինակին և սկսում է ապրել ընթերցողի, դիտողի կամ ունկնդրի հոգում։ Այդ պահից արվեստն արդեն դառնում է երկխոսություն՝ հեղինակի և աշխարհի միջև։
Այս գաղափարը գրքում արտահայտվում է ոչ միայն խոսքով, այլև պատկերով։ Հատուկ այս նախագծի համար ստեղծված հեղինակային փորագրանկարները պարզապես ձևավորման տարրեր չեն։ Դրանք ստեղծագործության անբաժանելի մասն են, որոնք պոեզիայի հետ մտնում են լուռ, բայց խորունկ երկխոսության մեջ։ Գրքի երևանյան շնորհանդես-ցուցադրության ընթացքում դրանք ներկայացվեցին նաև որպես ինքնուրույն արվեստի գործեր՝ մեկ անգամ ևս ընդգծելով, որ այստեղ պոեզիան, կերպարվեստը և գեղարվեստական տպագրությունը գոյություն ունեն ոչ թե առանձին, այլ մեկ ամբողջության մեջ։
Թերևս հենց այս ամբողջականության մեջ է «Այս առավոտ, այն գիշեր» նախագծի գլխավոր առանձնահատկությունը։ Այն չի սահմանափակվում գրականությամբ և չի ավարտվում գրքի վերջին էջով։ Այստեղ պոեզիան, կերպարվեստը, թարգմանությունը և մշակութային համագործակցությունը միաձուլվում են մեկ ստեղծագործական ամբողջության մեջ, որտեղ արվեստի տարբեր լեզուները չեն մրցում միմյանց հետ, այլ ներդաշնակորեն շարունակում են մեկը մյուսի խոսքը։
Որպես վերջաբան
«Այս առավոտ, այն գիշեր»-ը վաղուց արդեն դադարել է լինել պարզապես գրքի վերնագիր։ Այն դարձել է մի ստեղծագործական ճանապարհի խորհրդանիշ, որի ընթացքում գաղափարը վերածվում է համագործակցության, համագործակցությունը՝ մշակութային իրադարձության, իսկ մշակութային իրադարձությունը՝ նոր սկիզբների։
Այս նախագծի ամենամեծ արժեքը միայն հրատարակված գիրքը չէ։ Այն մարդկանց միավորելու, վստահություն ստեղծելու և ստեղծագործական տարբեր աշխարհներ միմյանց մոտեցնելու կարողությունն է։ Ֆրանսիայում ապրող հայ արվեստագետը, Հայաստանի մշակութային գործիչը, խմբագիրը, բանաստեղծը, թարգմանիչը, նկարիչը, երաժիշտը, հետազոտողը՝ բոլորն այստեղ խոսում են տարբեր լեզուներով, բայց ծառայում են նույն գաղափարին։ Այդ գաղափարը մշակույթն է, որը սահմաններ չի ճանաչում։
Հատկանշական է նաև, որ նախագիծը չի ավարտվում գրքի հրատարակությամբ։ Այն արդեն շարունակում է իր ճանապարհը՝ ստեղծագործական ռեզիդենսիաներով, հետազոտական ծրագրերով, նոր ցուցադրություններով, միջազգային հրատարակությամբ, հանդիպումներով ու քննարկումներով։ Այս իմաստով, «Այս առավոտ, այն գիշեր»-ը ոչ թե ավարտված պատմություն է, այլ շարունակվող մշակութային ընթացք, որի ամեն մի նոր փուլ խոստանում է նոր հանդիպումներ, նոր բացահայտումներ և նոր ստեղծագործություններ։
Ավելի քան մեկ դար առաջ Ալիս Սթոուն Բլեքուելը աշխարհին ներկայացրեց հայ դասական պոեզիայի ձայնը։ Այսօր Գևորգ Այվազյանի նախաձեռնությամբ և Քնարիկ Ներսիսյանի, Հայկ Համբարձումյանի, Թամար Մարի Բոյաջյանի և նախագծի բոլոր մասնակիցների համատեղ աշխատանքի շնորհիվ նոր քայլ է կատարվում ժամանակակից հայկական պոեզիան, կերպարվեստը և մշակութային երկխոսությունը միջազգային ընթերցողին ներկայացնելու ճանապարհին։ Թող այս գիրքը լինի ոչ միայն արդեն կատարված աշխատանքի գեղեցիկ արդյունքը, այլև նոր համագործակցությունների, նոր թարգմանությունների և նոր ստեղծագործական հանդիպումների սկիզբը։ Որովհետև իսկական մշակույթը երբեք չի ավարտվում վերջին էջով։ Այն, ինչպես առավոտը, միշտ ծնվում է նախորդ գիշերվա ներշնչանքից և իր հետ բերում նոր լույս։
Թերևս հենց այդ պատճառով էլ «Այս առավոտ, այն գիշեր»-ը միայն գրքի վերնագիր չէ։ Այն հիշեցում է, որ յուրաքանչյուր իսկական ստեղծագործություն ծնվում է այն ժամանակ, երբ գաղափարը հանդիպում է նվիրումին, իսկ տաղանդը՝ համատեղ աշխատանքին։