4-րդ դասարանի արտաքին գնահատման հակասություններն ու հեղինակային այլընտրանքը։
Հոդվածը խմբագրել է ԱԲ-ն․․․«Ձեր ներկայացրած մտքերն ու մտահոգությունները չափազանց արդիական են և առանցքային՝ ներկայիս կրթական բարեփոխումների համատեքստում։ Որպեսզի տեքստը ստանա դասական, բայց միևնույն ժամանակ ազդեցիկ և մասնագիտական հոդվածի տեսք, կառուցվածքը հստակեցրել եմ, ավելացրել ենթավերնագրեր և հղումներ՝ պահպանելով Ձեր անհատական ձեռագիրն ու «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի հեղինակային մանկավարժության շեշտադրումները։
Ահա հոդվածի պատրաստի տարբերակը»․
Այսօր մենք պիտի խոսենք 21-րդ դարի մարդու մասին՝ մի սերնդի, որի առօրյան, մտածողությունն ու աշխարհընկալումն անխզելիորեն կապված են մեդիատեխնոլոգիաների հետ, ովքեր աշխարհ են գալիս արդեն այս տեխնոլոգիաների գիտակցությամբ, այս դարի մարդու գործիքներով, չենք կարող անընդհատ նրան փոխանցել հինն ու հնացածը։ Ժամանակակից դպրոցն այլևս չի կարող սահմանափակվել միայն կավիճով ու գրատախտակով, կամ լինել սոսկ պատրաստի ինֆորմացիա փոխանցող։ Այսօր առաջնային է դառնում մեդիագրագիտությունը, տեղեկատվական հսկայական հոսքերում կողմնորոշվելու, մեդիաաղբյուրներից ճիշտ օգտվելու, վերլուծելու և սեփական մեդիաարտադրանքը ստեղծելու հմտությունը։
Նոր տեխնոլոգիաների անընդհատ, վայրկյանների արագությամբ զարգացող այս աշխարհում յուրաքանչյուր ուսումնական տարվա ավարտին ես նորից ու նորից վերադառնում եմ նույն մտահոգիչ խնդրին։ Չէինք հասցրել գնահատել տարրական կրթական աստիճանի ավարտին՝ 4-րդ դասարանում իրականացվող պետական ամփոփիչ ատեստավորումից ազատվելը, երբ նոր ներդրված արտաքին գնահատումը եկավ զբաղեցնելու նրա տեղը։
ՀՀ պետական չափորոշիչները միասնական են «Հանրակրթության մասին» ՀՀ օրենքով գործող երկու ծրագրերի՝ պետական և պետական հեղինակայինի համար։ ՀՀ չափորոշչում ամփոփիչ ատեստավորում և արտաքին գնահատում գործիքների մասին իմ նկատառումներն եմ ներկայացնում։
Ո՞րն է սրանց տարբերությունը, և ինչպե՞ս են դրանք ընկալվում գործնականում։
Նախ՝ հստակեցնենք այս երկու գործիքների մեթոդաբանական տարբերությունը․
Ամփոփիչ ատեստավորում և արտաքին գնահատում․ տարբերություններ
- Ամփոփիչ ատեստավորում (Գիտելիքների ստուգում)․ ստուգում է սովորողի կարողունակությունները։ Այն անցկացվում է դպրոցի կողմից՝ պարզելու համար, թե որքանով է սովորողը յուրացրել 4 տարվա չափորոշչային վերջնարդյունքները։ Այս գնահատումն իրականացնում է անմիջապես ուսումնական հաստատությունը (ուսուցիչները)՝ նախարարության կողմից ուղարկված կամ երաշխավորված թեստերի ու առաջադրանքների հիման վրա։
- Արտաքին գնահատումը որոշված է Հանրակրթության պետական չափորոշչի 42-րդ կետով՝ որպես չափորոշչային պահանջների կատարման ստուգում։ Ըստ էության, ունի «ախտորոշիչ» և վիճակագրական բնույթ։ Դրա նպատակը ոչ թե սովորողների գիտելիքները միավորներով գնահատելն է, այլ կրթական համակարգի, դասագրքերի և ծրագրերի ընդհանուր որակի վերլուծությունը։ Այն պետք է պարզի, թե նոր չափորոշիչները որքանով են արդյունավետ աշխատում, ինչ բացթողումներ կան և ինչպիսին է կրթության որակը երկրում։ Արտաքին գնահատումն իրականացվում է ընտրանքային սկզբունքով (ոչ բոլոր դպրոցներում) և չպետք է ազդի սովորողի տարեկան գնահատականի կամ 5-րդ դասարան փոխադրվելու վրա։ Սովորողի համար սա, ըստ գաղափարախոսության, «անհետևանք» ստուգում է։
Իրականություն և հակասություններ․ Գնահատո՞ւմ, թե՞ քննական սթրես
2026 թվականի մայիսի 15-ին՝ ժամը 10:00-ին, հանրապետության պետական հանրակրթական ուսումնական հաստատություններում իրականացվեց արտաքին գնահատում՝ Գնահատման և թեստավորման կենտրոնի (ԳԹԿ) կողմից կազմված միասնական թեստով։
Սակայն սոցիալական ցանցերում, տարբեր հարթակներում և ընտանիքներում այս գործընթացն ընկալվեց որպես 4-րդ դասարանի ավանդական, ծանր «քննություն», ինչը սովորողին ու ընտանիքին պահեց տևական սթրեսի և անարդյունք լարվածության մեջ։
Եվ եթե օբյեկտիվորեն նայենք արտաքին գնահատման կազմակերպմանը, ապա այն դժվար է այլ կերպ անվանել։ Բոլոր քայլերը՝ սկսած միասնական թեստից, կնքված փակ ծրարներից, ստուգման խիստ կարգից մինչև գնահատանիշների մուտքագրումը համակարգ, հուշում են քննական ռեժիմի մասին, թեև թեստերի վրա գրված է «արտաքին գնահատում»։
Այստեղ ի հայտ են գալիս լրջագույն հակասություններ․
- Չափորոշչում նշված է, որ արտաքին գնահատումը կարող է իրականացվել տարվա ընթացքում, և այն ամփոփիչ ատեստավորում չէ։ Սովորողների փոխադրման կարգում նույնպես սահմանված է, որ փոխադրումն իրականացվում է բնութագրիչներով, ինքնաշխատ ձևով։ Հարց է առաջանում՝ ինչո՞ւ է այս «քննական» միավորն անցնում մատյան, եթե այն սովորողի առաջադիմության վրա որևէ ազդեցություն չունի։
- Նոր չափորոշչով 4-րդ դասարանում որպես գնահատման հիմնական գործիք ընտրված է որակական գնահատումը՝ բնութագրիչներով (որտեղ, ի դեպ, կարևոր դեր են ունեցել «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի պետական հեղինակային մշակումներն ու ծրագրերը)։ Սակայն այս արտաքին գնահատմամբ հանրությանը նորից մատուցվում է հնամաշ միավորային գնահատումը։
Բովանդակային խնդիրներ․ կյանքից կտրված թեստեր
ՀՀ հանրակրթության պետական չափորոշիչը հստակ սահմանում է․
«Չափորոշիչը ելնում է կարողունակությունների վրա հիմնված մոտեցումից և սահմանում է շրջանավարտներին ներկայացվող որակական պահանջները` ըստ կրթական աստիճանների (կարողունակություններ և ուսումնառության ակնկալվող վերջնարդյունքներ)․․․»։ Կարելի է այստեղ մեջբերել վերջնարդյունքները՝ գոնե խոսքային-լեզվական, մաթեմատիկական, բնագիտական, հայրենագիտական ուղղություններով արդյո՞ք առաջադրված թեստը դրանց կատարումը կարողացավ գնահատել։
Եթե արտաքին գնահատման բովանդակությունը պետք է բխի տարրական դպրոցի շրջանավարտի ուսումնառության ակնկալվող վերջնարդյունքներից, ապա առաջարկվող թեստային փաթեթը լուրջ հարցեր է առաջացնում։ Չափորոշչային «նախագծային» և «ինտեգրված» մոտեցումներն այս թեստերում պարզապես բացակայում են։ Փոխարենը՝ երեք առանձին առարկաներից («Մայրենի», «Մաթեմատիկա», «Ես և շրջակա աշխարհը») ծավալուն աշխատանք է, որին տրվում է ընդամենը 60 րոպե։ Այստեղ չկա ստեղծականություն, չկան գործնական չափումներ, ժամանակակից տեխնոլոգիաներով աշխատելու կամ մեդիաաղբյուրներից օգտվելու հմտությունների ստուգում։
Երեխայից պահանջվում է մեխանիկական հիշողություն և արագություն, այնինչ ժամանակակից կյանքը պահանջում է ճկունություն և թվային գործիքների տիրապետում։
- Մայրենի․ առաջադրված է մեկ էջանոց, բարդ ենթատեքստերով, ուղիղ ձևով հանդիպող մի քանի բայերով և բարդ նախադասություններով հագեցած տեքստ, որը դժվար է համարել 4-րդ դասարանն ավարտողի համար չափորոշչային «նվազագույն»։ Ուսուցչական սոցիալական հարթակներում հենց այս բովանդակության և կազմակերպման շուրջ էր հնչում համատարած անհանգստությունը։
- Մաթեմատիկա․ ներառում է 8 բարդ առաջադրանք՝ խնդիրներով ու լուծումներով, ինչը նշված սահմանափակ ժամանակահատվածում երեխայից պահանջում է մեխանիկական արագություն, այլ ոչ թե մաթեմատիկական մտածողություն։
- Ես և շրջակա աշխարհը․ առաջադրանքները հիմնված են զուտ վերարտադրողական հիշողության վրա։ Դրանք չեն առնչվում սովորողի անմիջական շրջակա աշխարհին, ինչը հակասում է դասընթացի բուն փիլիսոփայությանն ու սահմանված վերջնարդյունքներին։
Բացի այդ, եթե գնահատումը միայն այս երեք առարկաներով է, ապա ինչպե՞ս են գնահատվելու ուսումնական պլանով նախատեսված մյուս կարևոր բնագավառները։
Հեղինակային այլընտրանք․ Ստուգատեսը՝ որպես ինքնագնահատման տոն
«Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրում յուրաքանչյուր ուսումնական տարվա ավարտին 4-րդ դասարանցիների վերջնարդյունքների գնահատումն իրականացվում է բոլորովին այլ մեթոդաբանությամբ։ ՀՀ չափորոշիչների հիման վրա մշակվում են ստուգատեսային փաթեթներ, որոնք յուրաքանչյուր տարի նորացվում են՝ քայլելով տեխնոլոգիաների և սովորողի զարգացմանը համընթաց։ Ստուգատեսը ներառում է սովորողի գործունեության բոլոր ձևերը։ Սովորողի համար այս օրերը տոն են, քանի որ գործում է սխալի վրա սովորելու, սխալից չվախենալու և դրան ստեղծագործաբար մոտենալու, աշխատանքն անընդհատ լավացնելու մանկավարժությունը։
Ստուգատեսային առաջադրանքները մշակվում են ուսումնական լաբորատորիաներում, և յուրաքանչյուր ուսուցիչ դրանք հրապարակում է իր ուսումնական բլոգում։ Մայիսը կրթահամալիրում ստուգատեսների ամիս է՝ Հեղինակային մանկավարժության ամենամյա հավաք։ Այո, Հեղինակային մանկավարժությունը կերտում է սեփական կրթության հեղինակ հանդիսացող սովորողներ։ Նրանք իրենց անհատական ուսումնական բլոգներում հրապարակում են կատարած աշխատանքները, իսկ լավագույն նախագծերը տեղադրվում են կրթահամալիրի ենթակայքերում և գլխավոր կայքում։ Ահա՛ իրական, թափանցիկ և մոտիվացնող գնահատումը։
Մեր՝ կրթության կազմակերպիչներիս և մանկավարժներիս հիմնական խնդիրն է արդյունքների գնահատումը վերածել տոնի, ուրախության, հրճվանքի և ինքնագնահատման։ Գնահատումը պետք է լինի արձանագրումների հաճելի ու բնական գործընթաց, այլ ոչ թե «վախենալու» կամ «սխալը բռնացնելու» գործիք։ Գնահատումը պետք է խրախուսի սովորողի ուսումնական աշխատանքը։
Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով նախարարության կողմից միասնական թեստով գնահատելու պահանջը՝ կրթահամալիրի մանկավարժության լաբորատորիան մշակել է առաջադրանքների այլընտրանքային փաթեթ, որի կառուցվածքը թեմատիկ է և հիմնված է առարկաների ինտեգրման վրա (փաթեթը կցվում է հոդվածին)։
Համոզված եմ՝ եթե նմանօրինակ առաջադրանքների պատվերը տրվի հենց գործող, ստեղծագործող ուսուցիչներին ու սովորողներին, ապա արդյունքում կունենանք շատ ավելի հետաքրքիր, դինամիկ և կյանքային առաջադրանքներ։
Գնահատման գործիքների ստեղծումը ստեղծագործական հաճելի աշխատանք է։
Օգտագործված իրավական փաստաթղթերը՝ մեջբերումներով
Կ Ա Ր Գ
ՀԱՆՐԱԿՐԹԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅԱՆ ՍՈՎՈՐՈՂՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ԿՐԹԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԵՐԻ ՅՈՒՐԱՑՄԱՆ ԱՄՓՈՓԻՉ ՍՏՈՒԳՄԱՆ ԿԱՄ ԱՏԵՍՏԱՎՈՐՄԱՆ ԱՆՑԿԱՑՄԱՆ, ՍՈՎՈՐՈՂՆԵՐԻ ՓՈԽԱԴՐՄԱՆ, ԱՎԱՐՏՄԱՆ ԵՎ ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՏԱՐՎԱ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ ԲԱՑԱԿԱՅԱԾ ՍՈՎՈՐՈՂԻ` ՀԱՋՈՐԴ ԴԱՍԱՐԱՆ ԿԱՄ ՀԱՆՐԱԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՀԱՋՈՐԴ ԱՍՏԻՃԱՆ ՓՈԽԱԴՐՄԱՆ
2. ՍՈՎՈՐՈՂԻ` ԴԱՍԱՐԱՆԻՑ ԴԱՍԱՐԱՆ ՓՈԽԱԴՐՈՒՄԸ ԵՎ ԱՎԱՐՏՈՒՄԸ
5․ 2025-2026 ուսումնական տարում Հայաստանի Հանրապետության բոլոր Հաստատությունների 1-4-րդ դասարաններում (Տավուշի մարզում՝ նաև Հաստատությունների 5-րդ դասարանի առաջին կիսամյակում) սովորողի կիսամյակային և տարեկան ամփոփիչ գնահատումը կատարվում է բնութագրման միջոցով, իսկ մյուս դասարաններում ուսումնական առարկաներից կիսամյակային և տարեկան գնահատականները ձևավորվում են սովորողի կիսամյակային գնահատականների հիման վրա էլեկտրոնային մատյանում՝ ինքնաշխատ եղանակով։
3. ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՄՓՈՓԻՉ ԱՏԵՍՏԱՎՈՐՄԱՆ ԱՆՑԿԱՑՈՒՄԸ
14. 4-րդ դասարանի ավարտին 1-4-րդ դասարաններում սովորողի տարեկան բնութագրերի հիման վրա Կրթության կառավարման տեղեկատվական համակարգում ինքնաշխատ եղանակով իրականացվում է սովորողի ատեստավորում:
ՀՀ Պետական Չափորոշիչ
42. Հանրակրթական ուսումնական հաստատությունում գնահատումն իրականացվում է ուսումնական տարվա ընթացքում (ընթացիկ), կիսամյակի և ուսումնական տարվա ավարտին (ամփոփիչ) և հանրակրթական ծրագրի յուրաքանչյուր աստիճանի ավարտին (ամփոփիչ ատեստավորում)։ Ամփոփիչ ատեստավորումն իրականացվում է կրթության պետական կառավարման լիազորված մարմնի սահմանած կարգով:
43. Կրթության պետական կառավարման լիազորված մարմինը, չափորոշչային պահանջների կատարումը ստուգելու նպատակով, իր կողմից սահմանված պարբերականությամբ, դպրոցներում պետք է կազմակերպի արտաքին գնահատում։
44. 1-4-րդ դասարաններում և 5-րդ դասարանի առաջին կիսամյակում միավորային գնահատում չի իրականացվում: Ընթացիկ գնահատումը կատարվում է բնութագրման միջոցով, իսկ, որպես տարեկան ամփոփիչ գնահատական, կազմվում է յուրաքանչյուր սովորողի ուսումնական առաջադիմության բնութագիրը՝ համաձայն կրթության պետական կառավարման լիազորված մարմնի սահմանած կարգի:
45. Միավորային գնահատումը կիրառվում է սկսած 5-րդ դասարանի երկրորդ կիսամյակից:
47. Այլընտրանքային ծրագրեր իրականացնելու դեպքում կարող է գործել գնահատման այլ կարգ:
49. Հանրակրթական ծրագրի յուրաքանչյուր աստիճանի ավարտին իրականացվում է պետական ամփոփիչ ատեստավորում` կրթության պետական կառավարման լիազորված մարմնի սահմանած կարգով:
50. Պետական ամփոփիչ ատեստավորումն իրականացվում է ուսումնական առարկաների տարեկան գնահատականների, ավարտական քննությունների կամ ստուգարքների և բնութագրման արդյունքներով: Պետական ամփոփիչ ատեստավորման արդյունքները գրանցվում են ավարտական փաստաթղթում:
51. 4-րդ դասարանում իրականացվում է ամփոփիչ գնահատում բնութագրման միջոցով ըստ 39-րդ կետում նշված կարգի, 9-րդ դասարանում՝ ավարտական քննություններ, 12-րդ դասարանում՝ պետական ավարտական քննություններ: Քննությունների և գիտելիքների ստուգումների ցանկի հաստատումը և փոփոխություններն իրականացվում են կրթության կառավարման լիազոր մարմնի կողմից:
III. ՀԱՆՐԱԿՐԹԱԿԱՆ ՏԱՐՐԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԻ ՇՐՋԱՆԱՎԱՐՏԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԱԿՆԿԱԼՎՈՂ ՎԵՐՋՆԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ
9. Հանրակրթական տարրական ծրագիրը պետք է միտված լինի ստորև ներկայացված ակնկալվող վերջնարդյունքների ապահովմանը: Հանրակրթական տարրական ծրագրի շրջանավարտի ուսումնառության ակնկալվող վերջնարդյունքներից ոչ ավել, քան չորսը, այլընտրանքային ծրագրերի իրականացման դեպքում կարող են մանկավարժական հիմնավորմամբ տեղափոխվել հանրակրթական հիմնական ծրագրի շրջանավարտի ուսումնառության ակնկալվող վերջնարդյունքների բաժին, բացառությամբ 1-ին, 3-8-րդ, 17-19-րդ, 22-րդ, 23-րդ, 25-րդ, 27-րդ, 30-րդ, 33-րդ կետերի: Ծրագրի շրջանավարտը պետք է՝
1) ազատ գրավոր և բանավոր հաղորդակցվի գրական հայերենով, կարդա, հասկանա, վերարտադրի պարզ գեղարվեստական և տեղեկատվական տեքստեր, ձևակերպի տեքստի հիմնական գաղափարը (ազգային փոքրամասնությունների պարագայում կարող է նաև իր մայրենի լեզվով, իսկ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիքի դեպքում՝ համապատասխան այլընտրանքային հաղորդակցման միջոցով).
2) առնվազն երկու օտար լեզվով, այդ թվում այլընտրանքային հաղորդակցման միջոցներով, հասկանա և օգտագործի ծանոթ և պարզ նախադասություններ՝ բավարարելու կոնկրետ կարիքները, կարողանա ներկայանալ, ներկայացնել իր շրջապատի մարդկանց՝ իր և նրանց մասին հաղորդելով պարզ տեղեկություններ, հաղորդակցվել գրավոր և բանավոր՝ գործածելով պարզագույն կառույցներ.
3) օգտագործի ունեցած գիտելիքները և հմտությունները օբյեկտները չափելու, հաշվելու, համեմատելու, նկարագրելու, դրանց քանակական, որակական և տարածական պարզ հարաբերակցությունները գնահատելու համար.
4) ճանաչի և պատկերի որոշ երկրաչափական պատկերներ, ունենա պարզ տարածական պատկերացում.
5) կառուցի ֆիզիկական և մաթեմատիկական պարզ մոդելներ.
6) գրավոր և բանավոր կատարի գործողություններ թվային արտահայտությունների հետ.
7) մտքերն արտահայտելիս բերի պարզ հիմնավորումներ, կատարի ընդհանրացումներ և պարզ դասակարգումներ.
8) դրսևորի տրամաբանական և ստեղծագործական մտածողություն, կարողանա անդրադառնալ ու արձագանքել սեփական և ուրիշների ստեղծած աշխատանքին.
9) հասկանա իր առջև դրված խնդիրը, մշակի և կատարի քայլեր այն լուծելու համար.
10) նկարագրի շրջակա աշխարհի օբյեկտները, երևույթները և դրանց փոխադարձ կապերը.
11) իմանա, որ շրջապատող աշխարհի ճանաչողության եղանակներից մեկը գիտությունն է, ներկայացնի մարդու և բնության վրա գիտության որոշ ձեռքբերումների ազդեցությունը.
12) համատեղ կամ ինքնուրույն իրականացնի պարզ հետազոտական աշխատանքներ, անի եզրակացություններ՝ հիմնվելով ստացված տվյալների և դիտարկումների վրա, փաստերն օգտագործի իր գաղափարները հիմնավորելու համար և ներկայացնի ստացված արդյունքը պարզ գիտական բառապաշարով.
13) տարբերակի և կիրառի բնական ռեսուրսները խնայելու, մարդու կողմից շրջակա միջավայրը պահպանելու և բարելավելու ձևերը, մասնակցի բնապահպանական միջոցառումների, ճանաչի էկոհամակարգերը և դրանց փոխադարձ կապերը.
14) oգտվի պարզ թվային սարքերից, համակարգչային ծրագրերից, հավելվածներից, աջակցող սարքերից և սարքավորումներից, կարողանա օգտագործել դրանք՝ պահպանելով անվտանգության կանոնները.
15) օգտագործի տարբեր եղանակներ թեման պատկերավոր և ընկալելի ներկայացնելու համար.
16) ճանաչի իր հայրենիքը, ներկայացնի տեղեկություններ Հայաստանի պատմության, աշխարհագրության, մշակույթի մասին.
17) ճանաչի և հարգի Հայաստանի Հանրապետության պետական խորհրդանիշները և ներկայացնի պետական և ավանդական տոների հիմնական բովանդակությունը.
18) ճանաչի և հոգատար վերաբերմունք ցուցաբերի իր բնակավայրի և համայնքի բնության և պատմամշակութային ժառանգության օբյեկտների հանդեպ.
19) կատարի պարզ ֆինանսական գործողություններ՝ վերլուծելով իրավիճակը և հաշվի առնելով գումարը, ժամանակը և այլ ռեսուրսներն ու դրանք խնայելու, անվտանգ օգտագործելու կարևորությունը.
20) ճանաչի և բերի ձեռնարկատիրական գործունեության օրինակներ.
21) ճանաչի և պահպանի հասարակական վարքի՝ իրեն առնչվող կանոններն ու իրավունքները, այդ թվում՝ կանանց և տղամարդկանց հավասար իրավունքների և հնարավորությունների մասով, հարգի ուրիշ մարդկանց, ընկալի յուրաքանչյուր մարդու առանձնահատուկ և արժեքավոր լինելը.
22) կարևորի սովորելը և ցուցաբերի հետաքրքրություն սովորելու նկատմամբ.
23) ճանաչի տեղեկատվության աղբյուրների ու միջոցների բազմազանությունը.
24) ստեղծի ընկերական հարաբերություններ, լսի, հասկանա, ապրումակցի, քաջալերի և աջակցի մյուսներին, համագործակցի տարբեր ձևաչափերով, դրսևորի դրական վերաբերմունք, ձգտի կոնֆլիկտների խաղաղ լուծմանը.
25) ճանաչի և համադրի տարբեր զգայարաններով ստացած տեղեկությունները, կիրառի դրանք աշխարհաճանաչողության գործում.
26) արտահայտի սեփական մտքերը, զգացմունքները, կարիքները և ցանկությունները, գիտակցի իր յուրահատուկ լինելը.
27) կարևորի իր առօրյան կազմակերպելու անհրաժեշտությունը՝ ժամանակ տրամադրելով հանգստին, խաղին և դասերին.
28) գտնի իր սխալները և քայլեր անի դրանք ինքնուրույն կամ աջակցությամբ ուղղելու համար.
29) ճանաչի իր ընտանեկան, ազգային և քաղաքացիական պատկանելությունը. ցուցաբերի այլ ազգերի, ավանդույթների, արժեքների նկատմամբ հետաքրքրություն և հարգանք.
30) զբաղվի անհատական կամ խմբային գեղարվեստական գործունեությամբ.
31) ճանաչի և խուսափի վնասակար սովորություններից, բացատրի դրանց հետևանքները.
32) դրսևորի տարրական աշխատանքային հմտություններ, անվտանգ կերպով օգտվի կենցաղային սարքերից, աշխատանքային գործիքներից և նյութերից.
33) դրսևորի իր մտավոր և ֆիզիկական կարողությունները շարունակաբար զարգացնելու վարքագիծ.
34) պահպանի սեփական մարմնի խնամքի, հիգիենայի և անվտանգ վարքագծի կանոնները, ներկայացնի առողջ, բազմազան և բալանսավորված սնվելու անհրաժեշտությունը.
35) կարևորի աշխատանքը, ճանաչի տարբեր մասնագիտություններ և զբաղմունքներ, ըստ մասնագիտության աշխատանքային գործիքները և գործառույթները: