Կրթությունը և մանկավարժությունը միջին դարերում

Միջին դարերում (5-17-րդ դարեր) արևմտաեվրոպական հասարակության դեմքը, մշակույթը, մանկավարժությունը և կրթությունը անտիկ դարաշրջանի համեմատ զգալիորեն փոխվեցին։ Դա բացատրվում էր սոցիալ-տնտեսական հարաբերությունների նոր տեսակի հաստատմամբ, պետականության նոր ձևերով և մշակույթի վերափոխմամբ, որը հիմնված էր քրիստոնեական գաղափարախոսության կրոնական ներթափանցման վրա։

Վաղ միջնադարի փիլիսոփայական և մանկավարժական մտքի հիմնական նպատակը հոգու փրկությունն էր։ Դաստիարակության գլխավոր աղբյուրը համարվում էր Աստվածային սկիզբը։ Կաթոլիկ եկեղեցու հոգևորականներն քրիստոնեական մանկավարժության և բարոյականության կրողներն էին։

Վաղ միջնադարյան մանկավարժության մեջ գերիշխում էին իշխանատենչության տարրը և հավատացյալ անհատի միջակությունը։ Քրիստոնության շատ գաղափարախոսներ բացահայտ թշնամանք էին դրսևորում դասական կրթության իդեալների նկատմամբ՝ պահանջելով հունա-հռոմեական գրականության ուսուցումը հանել ուսումնական ծրագրից։ Նրանք կարծում էին, որ միայն վանականությունը, որը նկատելիորեն լայն տարածում էր գտել վաղ միջնադարյան դարաշրջանում, կարող է ծառայել որպես կրթության մոդել։

Ճգնավորությունը, կրոնական գրականության ջանասիրաբար ընթերցումը, աշխարհիկ շնորհների նկատմամբ կապվածության վերացումը, ցանկությունների, մտքերի և գործողությունների ինքնատիրապետումը համարվում էին միջնադարյան կրթության իդեալին բնորոշ մարդկային հիմնարար առաքինություններ։

VII դարում միջնադարյան Եվրոպայում հին դասական տիպի դպրոցները ամբողջովին անհետացել էին։ V-VII դարերում երիտասարդ բարբարոսական պետություններում դպրոցական կրթությունը աղետալի վիճակում էր։ Ամենուրեք անգրագիտություն և տգիտություն էր։ Շատ թագավորներ և հասարակության վերին շերտեր՝ ազնվականներ և պաշտոնյաներ, անգրագետ էին։ Մինչդեռ գրագետ հպատակների և հոգևորականության կարիքն անընդհատ աճում էր։ Կաթոլիկ եկեղեցին փորձում էր շտկել ստեղծված իրավիճակը։

Ի հայտ եկան եկեղեցական դպրոցները՝ որպես հին դասական ավանդույթի իրավահաջորդներ։ V- XV դարերում եկեղեցական դպրոցները սկզբում՝ միակ, այնուհետև՝ գերիշխող ուսումնադաստիարակչական հաստատություններն էին Եվրոպայում։ Դրանք կարևոր գործիք էին կրոնական կրթության համար։ Ուսումնասիրության հիմնական առարկաներն էին Աստվածաշունչը, աստվածաբանական գրականությունը և «եկեղեցու հայրերի» աշխատությունները։ Ողջ կրթական նյութը մաղվում էր քրիստոնեության մաղով։

Միջնադարյան Եվրոպայում ձևավորվեց եկեղեցական դպրոցների երեք հիմնական տիպ՝ վանական, եպիսկոպոսական (մայր) և ծխական: Այդ բոլոր տիպերի դպրոցների հիմնական նպատակը հոգևորականությանը նախապատրաստելն էր: Դրանք առաջին հերթին հասանելի էին միջնադարյան հասարակության վերին խավերին:

Վանական դպրոցները հիմնադրվում էին վանքերում, որտեղ կրթվում էին 7-10 տարեկան տղաներ, որոնց ծնողները նրանց նախասահմանում էին ապագա վանականության: Հետագայում վանական դպրոցները բաժանվեցին ներքինի (ապագա վանականների համար) և արտաքինի (այցելող աշխարհիկների համար): Որպես ուսուցիչներ՝ աշխատում էին կրթություն ստացած վանականները։ Վանական դպրոցները հարուստ էին ձեռագիր գրքերով: Այդ դպրոցներում դասավանդում էին քերականություն, հռետորաբանություն, բարբառագիտություն, իսկ ավելի ուշ՝ թվաբանություն, երկրաչափություն, աստղագիտություն և երաժշտության տեսություն:

Եպիսկոպոսական (մայր) դպրոցներ բացվեցին եկեղեցական կենտրոններում, թեմի առաջնորդի նստավայրում: Ուսումնական ծրագիրը բավականին առաջադեմ էր այդ ժամանակի համար: Ընթերցանության, գրավորի, թվաբանության և աստվածաբանության հետ այնտեղ դասավանդում էին քերականություն, հռետորաբանություն և բարբառ (եռուղի ուսուցում), իսկ որոշ դեպքերում՝ թվաբանություն, երկրաչափություն, աստղագիտություն և երաժշտության տեսություն (քառուղի ուսուցում): Ամենահայտնի դպրոցները գտնվում էին Ֆրանսիայում՝ Սեն-Ժերմենում, Տուրում, Բելգիայում՝ Լյուտիխում, Գերմանիայում՝ Հալլեում, Ռայխենում, Ֆուլդայում և մի շարք այլ քաղաքներում:

Ծխական դպրոցներն ամենատարածվածն էին։ Դրանք գործում էին քահանայի տանը կամ եկեղեցական պահակատանը։ Այնտեղ հաճախում էին տղաների փոքր խմբեր, որտեղ քահանան կամ գրագիրը փոքր վարձատրության դիմաց երեխաներին լատիներեն սովորեցնում էր Աստծո օրենքը, գրել, կարդալ և եկեղեցական երգեցողություն։ Այս տեսակի դպրոցը համակարգված չէր և ամենավատն էր կազմակերպված։

Բարձրաստիճան եկեղեցական դպրոցներում կրթությունը դասավանդվում էր յոթ ազատական ​​արվեստների ծրագրի համաձայն։ Սևերինուս Բոեթիուսը (480-524) առաջիններից մեկն էր, ով միջնադարյան Եվրոպայում նման ծրագիր առաջարկեց։ Նա միավորեց թվաբանությունը, երկրաչափությունը, աստղագիտությունը և երաժշտությունը (մաթեմատիկական օրինաչափությունների վրա հիմնված գիտություններ) «կվադրիում» կոչվող ուսումնական ծրագրի մեջ։ Այս շրջափուլը, «տրիվիումի»՝ քերականության, հռետորաբանության և դիալեկտիկայի հետ միասին, կազմում էր յոթ ազատական ​​արվեստները, որն էլ հետագայում դարձավ միջնադարյան ողջ կրթության հիմքը։ Յոթ ազատական ​​արվեստները, աստվածաբանության հետ, որպես կրթության «թագ», կազմում էին միջնադարյան կրթության բովանդակությունը։

Դասավանդման մեթոդները հիմնված էին անգիրի և մեխանիկական հիշողության զարգացման վրա: Դասավանդման ամենատարածված մեթոդը կատեխետիկ (հարց-պատասխան) ​​մեթոդն էր, որի միջոցով ուսուցիչը ներկայացնում էր անգիր սովորելու վերացական գիտելիք՝ առանց առարկան կամ երևույթը բացատրելու, օրինակ՝

— Ի՞նչ է լուսինը:
– Գիշերվա աչքը, ցողի բաշխիչը, փոթորիկների մարգարեն…
Ի՞նչ է աշունը:
– Տարեկան հացահատիկը․․․

Գլխավոր առարկան քերականությունն էր: Այն բաղկացած էր լատիներենի քերականական ձևերի ուսուցումից և կրոնական ու միստիկական նշանակություն ունեցող առանձին քերականական ձևեր ու արտահայտություններ անգիր սովորելուց:

Լատիներենի ուսումնասիրությունը սկսվում էր տարրական կանոններից և ամենապարզ արտահայտությունների յուրացումից: Կարդալու տեխնիկային տիրապետելը տևում էր երկու կամ երեք տարի: Գրելու տեխնիկան նույնպես շատ բարդ էր։

Քերականությունը յուրացնելուց հետո գրականության ուսուցումն էր: Գրականության նյութերի ընտրությունը չափազանց պահպանողական էր: Ուսանողներն սկսում էին կարճ գրական բանաստեղծություններ կարդալով, ապա՝ անցնում տաղաչափությանը: Հունական դասական գրականությունն ուսումնասիրվում էր լատիներեն թարգմանություններով, քանի որ հունարենը անհետացել էր դպրոցական ծրագրից:

Դիալեկտիկան և հռետորաբանությունն ուսումնասիրվում էին միաժամանակ։ Առաջինը սովորեցնում էր ճիշտ մտածողություն, փաստարկներ և ապացույցներ կառուցել։ Երկրորդը սովորեցնում էր արտահայտությունների ճիշտ կառուցումն ու ճարտասանության արվեստը, որը գնահատվում էր հոգևորականության և ազնվականության կողմից։ Փիլիսոփայության և դիալեկտիկայի ուսումնասիրությունը հիմնվում էր Արիստոտելի և Սուրբ Ավգուստինոսի աշխատությունների վրա։

Աստղագիտությունը կիրառական գիտություն էր, որը կապված էր բազմաթիվ եկեղեցական տոների հաշվարկի հետ։ Երաժշտությունը դասավանդվում էր այբուբենի տառերով ներկայացված նոտաների միջոցով։ Գծային ​​նոտագրական քերականությունը ի հայտ եկավ 1030 թվականին։

Բնակչության մեծամասնությունը դպրոցներում նույնիսկ նվազագույն կրթություն չէր ստանում։ Երեխաներին դաստիարակում էին ծնողները տանը և առօրյա աշխատանքում։

11-րդ դարի սկզբին կարևոր էր դառնում աշխատանքի բաժանման եռահատված համակարգը՝ հոգևորականությունը, աշխարհիկ ֆեոդալները, գյուղացիներն ու և քաղաքացիները։ 13-րդ դարում դասային ​​կառուցվածքն ավելի տարբերակված էր։ Յուրաքանչյուր դաս օժտված էր որոշակի առաքինություններով։ Գյուղացիության առաքինությունները համարվում էր աշխատասիրությունը, ազնվականությանը՝ արիությունը, հոգևորականությանը՝ բարեպաշտությունը և այլն։ Այսպիսով, հասարակությունը կազմում էր սոցիալ-մշակութային տիպերի ցանկ, որը պետք է վերարտադրեր որոշակի կրթական համակարգը։

Սակայն վաղ միջնադարի գիտական ​​աշխարհը ամբողջությամբ չջնջեց հին դասական ավանդույթները։ Դրանք կիրառվեցին 12-13-րդ դարերի կրոնական և կրթական գործիչների կողմից՝ կրթության և դաստիարակության այլ համակարգի կիրառումը հիմնավորելու համար։

12-րդ և 13-րդ դարերում արևմտաեվրոպական մանկավարժության մտքում նկատելի տեղաշարժեր տեղի ունեցան, որոնք արտացոլում էին արևմտյան քաղաքակրթության ընդհանուր դինամիկան։ Վաղ միջնադարի կրոնական և կրթական մոլեռանդության ֆոնին ի հայտ եկան մտածողներ, որոնց կարելի է համարել Վերածննդի դարաշրջանի կարապետներ։ Այդ գործիչների թվում են Թովմա Աքվինացին, Հյուգո Սուրբ Վիկտորացին, Պետրոս Աբելյարը, Վինսենթ դը Բովեն և ուրիշներ։

12-րդ և 13-րդ դարերում Արևմտյան Եվրոպայում առաջացավ անհրաժեշտություն կրոնը փիլիսոփայությամբ ամրապնդելու, այլ ոչ թե կուրորեն հավատալու և չհասկանալու՝ ինչին հավատալ։ Այս խնդիրը կատարում էր սխոլաստիկան, որը ձգտում էր հաշտեցնել հավատքն ու բանականությունը, կրոնն ու գիտությունը։

Սխոլաստիկան (հունարեն scholasticos բառից, որը նշանակում է «դպրոց») միջնադարյան փիլիսոփայական դպրոց է, որի ներկայացուցիչները՝ սխոլաստները, ձգտում էին բանականորեն հիմնավորել և համակարգել քրիստոնեական ուսմունքը: Այս նպատակով նրանք հիմնվում էին հին փիլիսոփաներ Պլատոնի և հատկապես Արիստոտելի գաղափարների վրա, որոնց հայացքները սխոլաստիկան հարմարեցնում էր իր սեփական նպատակներին։

Աշխարհիկ ֆեոդալների՝ «հողի և գյուղացիների տերերի» կրթությունը կազմակերպվում էր այլ կերպ: Միջնադարյան ասպետի համար գլխավորը ռազմական և ֆիզիկական հմտությունների, ճորտական ​​բարոյականության և բարեպաշտության զարգացումն էր։

«Յոթ ասպետական ​​առաքինությունները» ձևավորում էին ասպետական ​​դաստիարակությունը՝ ձիավարություն, լող, նիզակի, սրի և վահանի տիրապետում, սուսերամարտ, որսորդություն, շախմատ և բանաստեղծություններ գրելու և երգելու ունակություն։

Կարդալն ու գրելը պարտադիր չէին ասպետի համար, և նրանցից շատերը անգրագետ էին վաղ միջնադարում։

Մինչև յոթ տարեկանը ֆեոդալի ավագ որդին մեծանում էր ընտանիքում: Յոթից տասնչորս տարեկան հասակում նրան ուղարկում էին գերագույն ֆեոդալի (տիրակալի) ամրոց, և նա կատարում էր մանկլավիկի պարտականությունները տիրակալի կնոջ շքախմբում:

Տասնչորսից քսանմեկ տարեկան հասակում երիտասարդը դառնում էր տիրակալի զինակիրը և տեղափոխվում ամրոցի տղամարդկանց սենյակ: Նա ուղեկցում էր տիրակալին որսորդության ժամանակ, մասնակցում էր ասպետական ​​մրցաշարերին և այլ կարևոր միջոցառումներին: Մանկլավիկներն ու զինակիրները պարտավոր էին յուրացնել ռազմական հիմնական հմտությունները, վարվելակարգը և կրոնական դոգմաները:

Քսանմեկ տարեկանում սովորաբար շնորհվում էր ասպետական ​​կոչում: Երիտասարդին օրհնում էին օծված սրով:

Ֆեոդալի կրտսեր որդիները մնում էին տանը՝ կիրառելով «ասպետական ​​առաքինությունները» և ստանալով հոգևոր կրթություն ամրոցի հոգևորականի մոտ, իսկ ավելի հազվադեպ՝ սովորում կարդալ և գրել: Նրանցից ոմանք գնում էին վանքեր կամ եպիսկոպոսի արքունիք:

Ազնվական աղջիկների կրթությունը ավելի բարձր էր , քան տղաներինը։ Շատերը ուղարկվում էին մենաստաններ, որտեղ նրանք անցնում էին կրթության հատուկ կուրս։ Ոմանք ծանոթ էին լատինական հեղինակների արձակին և պոեզիային։

Միջնադարի ընթացքում ասպետական ​​դասը աստիճանաբար անկում ապրեց։ Ասպետական ​​կրթության ավանդույթը նույնպես քայքայվեց, բայց լիովին չվերացավ։ Այսպիսով, «պատվի կանոնագիրքը» և երիտասարդ ասպետների գեղագիտական ​​և ֆիզիկական զարգացման գաղափարները սնուցեցին Վերածննդի դարաշրջանի մարդասիրական մանկավարժության իդեալները։

12-15-րդ դարերում միջնադարյան Եվրոպայի դպրոցական համակարգը որոշակի փոփոխությունների ենթարկվեց։ Դա հիմնականում պայմանավորված էր աշխարհիկ կրթական հաստատությունների՝ քաղաքային դպրոցների և համալսարանների ստեղծմամբ։ Քաղաքների աճը, քաղաքացումը և քաղաքաբնակների սոցիալական դիրքի ամրապնդումը հնարավորություն տվեցին ստեղծել կրթական հաստատություններ, որոնք համապատասխանում էին բնակչության խիստ կենսական պահանջներին։

Առաջին քաղաքային դպրոցները հիմնվեցին եվրոպական գրեթե բոլոր քաղաքներում՝ Լոնդոնում, Փարիզում, Միլանում, Ֆլորենցիայում, Լյուբեկում, Համբուրգում և այլուր, և ի հայտ եկան մի քանի ձևերով։

Շատ քաղաքային դպրոցներ կազմակերպվում էին քաղաքային մագիստրոսների նախաձեռնությամբ՝ վերափոխվելով նախկին ծխական դպրոցներից: Այդ դպրոցները ծառայում էին բարձր խավի երեխաներին, և այնտեղ դասավանդում էին աշխարհիկ ուսուցիչներ։ Այդ դպրոցների շրջանավարտները ձեռք էին բերում ընթերցանության, գրավորի, թվաբանության և որոշ չափով քերականության հմտություններ։ Այդ գիտելիքները բավարարում էին հոգևորականի կոչում ստանալու համար, ինչը նրանց թույլ էր տալիս ապագայում դառնալ ուսուցիչներ կամ հոգևորականներ։
Նաև քաղաքային դպրոցներ ծնվեցին աշակերտության համակարգից, արհեստագործական և համքարային դպրոցներից, վաճառականների և արհեստավորների երեխաների համար նախատեսված դպրոցներից։

Արհեստավորների երեխաների համար ստեղծվեցին արհեստագործական դպրոցներ, և արտադրամասերի միջոցներով ստանում էին ընդհանուր նախապատրաստություն՝ ընթերցանություն, գիր, թվաբանություն, երկրաչափության տարրեր և բնական գիտություններ: Այս դպրոցներում ուսուցումը տարվում էր լատիներեն և մայրենի լեզվով։
Համքարային դպրոցները կիրառում էին նմանատիպ ուսումնական ծրագիր: Այդ դպրոցները ունևոր վաճառականների երեխաների համար էր: Հետագայում դրանք վերածվեցին քաղաքային տարրական դպրոցների և պահպանվում էին քաղաքային մագիստրոսների միջոցներով։

Աստիճանաբար ստեղծվեցին նաև աղջիկների համար նախատեսված կրթական հաստատություններ, սակայն դրանք լայն տարածում չգտան, և վանքերը մնացին աղջիկների կրթության հիմնական աղբյուրը։

Առաջին քաղաքային դպրոցները գտնվում էին եկեղեցու խիստ վերահսկողության տակ: Կաթոլիկ եկեղեցին արդարացիորեն դրանց համարում էր վտանգավոր մրցակիցներ: Եկեղեցու ծառայողները կրճատում և փոփոխում էին դպրոցական ուսումնական ծրագրերը, նշանակում և վերահսկում էին դասավանդողներին: Քաղաքային դպրոցները աստիճանաբար ազատվեցին նման հովանավորչությունից և ստացան ուսուցիչներին ինքնուրույն նշանակելու իրավունք:

Որպես օրենք՝ քաղաքային դպրոցը բացվում էր համայնքի կողմից վարձված մանկավարժի՝ այսպես կոչված «ռեկտորի» կողմից։ Ռեկտորն իինքուրույն ընտրում էր իր օգնականներին։ Սկզբնական շրջանում ուսուցիչները հոգևորականներ էին, հետագայում նրանց փոխարինեցին համալսարանների նախկին ուսանողները։ Նրանք վճարվում էին անկանոն և հաճախ՝ բնամթերքով։ Պայմանագրի ժամկետի ավարտից հետո մանկավարժները կարող էին ազատվել աշխատանքից և պետք է աշխատանք փնտրեին այլ վայրերում։ Եվ ահա արդյունքում ժամանակի ընթացքում միջնադարյան քաղաքներում ձևավորվում էր սոցիալական որոշակի խումբ՝ թափառաշրջիկ ուսուցիչներ։
Այսպիսով, քաղաքային դպրոցները եկեղեցական դպրոցներից տարբերվում էին իրենց գործնական և բնագիտական ​​ուղղվածությամբ ու ավելի առաջադեմ էին։

14-15-րդ դարերում ի հայտ էին գալիս աշխարհիկ ուսումնական հաստատություններ, որոնք որպես  կապող օղակ էին ծառայում տարրական ու բարձրագույն կրթության միջև։

Մինչև 15-րդ դարի կեսերը այդ հաստատությունները գործում էին որպես օթևաններ՝ նախատեսված  աղքատ ընտանիքների երեխաների համար։ Հետագայում դրանք վերածվեցին համալսարաններին կից գործող ուսումնական պարապմունքների կենտրոնների։ Սովորողները ապրում էին ողորմության հաշվին՝ հաճախ բնակություն հաստատելով քաղաքի բարձր հանցավորության մակարդակ ունեցող վտանգավոր թաղամասերում։ Հտագայում  այդ հաստատությունները վերափոխվեցին համալսարանների, հայրենակցության և քոլեջների՝ ընդհանուր կրթության ուսումնական հաստատությունների:

Միջնադարյան առաջին համալսարանների ստեղծումը նշանակալի իրադարձություն էր մանկավարժության և կրթության զարգացման գործում։ Դրանք հիմնադրվել են գիտության զարգացմամբ շահագրգիռ գիտնականների և քաղաքային խմբերի նախաձեռնությամբ 11-րդ դարի վերջին և 12-րդ դարի սկզբի եկեղեցական դպրոցների հենքի վրա։
Ամենահեղինակավորը համարվում էր Փարիզի համալսարանը (1200 թ.)․ այն ձևավորվել էր աստվածաբանական դպրոց-որբանոցից, որտեղ ապրում էր տասնվեց ուսանող՝ չորս ֆրանսիացի, չորս գերմանացի, չորս անգլիացի և չորս իտալացի։ Այդ որբանոցը հիմնել էր թագավորի խոստովանահայր Ռոբերտ դը Սորբոնը։

Այդ ժամանակվանից ի վեր Փարիզի համալսարանը կոչվում է Սորբոնի համալսարան։ Այնտեղ ուսումնառությունը տևում էր տասը տարի։ Ուսումն ավարտելուց հետո ուսանողը պետք է առանց ընդմիջման  մասնակցեր  բանավեճի  առավոտյան ժամը վեցից մինչև երեկոյան վեցը քսան պրոֆեսորների հետ, որոնք միմյանց փոխարինում էին յուրաքանչյուր կես ժամը մեկ։ Այդ փորձությունն արժանապատվորեն հաղթահարած ուսանողը ստանում էր դոկտորի կոչում և հատուկ սև գլխարկ։

Նմանատիպ եվրոպական այլ  համալսարաններ են հիմնադրվել Նեապոլում 1224 թ., Օքսֆորդում 1206 թ., Քեմբրիջում 1231 թ. և Լիսաբոնում 1290 թ.։ Համալսարանների ցանցը բավականին արագ ընդլայնվում էր։ Եթե 13-րդ դարում Եվրոպայում գործում էր 19 համալսարան, ապա հաջորդ հարյուրամյակում դրանց ավելացավ ևս 25-ը՝ Անժերում, Օռլեանում, Պիզայում, Քյոլնում, Պրահայում, Վիեննայում, Կրակովում և այլ քաղաքներում։

Համալսարանական կրթության աճը համահունչ էր ժամանակի ոգուն։ Համալսարանների ի հայտ գալը ենթադրում էր հասարակական կյանքի և առևտրի աշխուժացում։

Եկեղեցին ձգտում էր պահպանել և ամրապնդել իր ազդեցությունը համալսարանական կրթության զարգացման գործում։ Վատիկանը հանդես էր գալիս որպես բազմաթիվ համալսարանների պաշտոնական հովանավոր։ Համալսարանի բացումն ու իրավունքները հաստատվում էին արտոնություններով՝ հատուկ փաստաթղթերով, որոնք ստորագրվում էին Հռոմի պապերի կամ գործող միապետերի կողմից։ Ամենահեղինակավորներից էր աստվածաբանության ֆակուլտետը, որի դասախոսական կազմում  հիմնականում հոգևորականներ էին։ Եկեղեցին համալսարաններում պահպանում էր իր ներկայացուցիչներին՝ կանցլերներին, որոնք անմիջականորեն ենթարկվում էին արքեպիսկոպոսներին։

Այնուամենայնիվ, վաղ միջնադարյան համալսարաններն ուսումնական ծրագրերի, ուսուցման  կազմակերպման և դասավանդման մեթոդների առումով եկեղեցական կրթության աշխարհիկ այլընտրանք էին։

Արտոնություններն ամրագրում էին համալսարանների ինքնավարությունը իրավասության և կառավարման հարցերում, ինչպես նաև ակադեմիական աստիճաններ շնորհելու իրավունքը՝ միաժամանակ ուսանողներին ազատելով զինվորական ծառայությունից։

Միջնադարյան համալսարանների կարևոր առանձնահատկությունը դրանց վերազգային և ժողովրդավարական բնույթն էր, ինչն արտահայտվում էր նրանով, որ տարբեր տարիքի և սոցիալական ծագում ունեցող մարդիկ կարող էին կողք կողքի նստելուսանողական նստարանին։

Համալսարան հիմնելը զգալի ֆինանսական ծախսեր չէր պահանջում։ Վաղ շրջանի համալսարանները շատ շարժունակ էին և տեղակայված էին պարզ ու համեստ շինություններում. ուսանողները կարող էին նստել ոչ թե նստարաններին, այլ ծղոտին։ Ընդունելության կարգը բավականին ազատ էր և ճկուն։ Ուսման համար վճարում էին, սակայն վարձը  առանձնապես բարձր չէր։ Ուսանողները հաճախ իրենց շարքերից էին ընտրում պրոֆեսորներին և ռեկտորին։ Ռեկտորը պաշտոնավարում էր սահմանափակ ժամկետով՝սովորաբար մեկ տարի։ Գործնականում համալսարանում իշխանությունը պատկանում էր ազգերին՝ ազգային միավորումներին կամ ուսանողների ու դասախոսներին՝ ըստ ծագման վայրի ձևավորված համքարությունների և ֆակուլտետներին՝ ուսանողներից ու պրոֆեսորներից կազմված ուսումնական կորպորացիաներին։

15-րդ դարի վերջին իրավիճակը զգալի փոխվել էր. համալսարանների գլխավոր պաշտոնական անձանց  սկսեցին նշանակել իշխանությունները, իսկ «ազգերը» աստիճանաբար կորցրին իրենց ազդեցությունը։

Սովորաբար միջնադարյան համալսարանների մեծ մասն  ուներ  չորս ֆակուլտետ՝ արվեստների,  աստվածաբանության, բժշկության և իրավագիտության։

Արվեստների ֆակուլտետի ուսումնական ծրագիրը հիմնված էր «ազատ արվեստների» յոթ տեսակի վրա և նախատեսված էր հինգից յոթ տարվա համար՝ ծառայելով որպես համալսարանական ուսուցման նախապատրաստական՝ ընդհանուր կրթական փուլ։ Ուսումնառությունն ավարտելով՝ ուսանողները ստանում էին արվեստների մագիստրոսի աստիճան և կարող էին շարունակել ուսումը մասնագիտացված ֆակուլտետներից որևէ մեկում։ Եվս հինգից յոթ տարվա ուսումնառությունից և ավարտական ​​աշխատանքի հաջող պաշտպանությունից հետո նրանց դոկտորի աստիճան էր շնորհվում։

Ուսուցման հիմնական մեթոդներն էին դասախոսություններն ու բանավեճերը։ Ուսանողից պահանջվում էր պարտադիր ներկա գտնվել դասախոսություններին՝ ցերեկային պարապմունքներին և երեկոյան կրկնողական դասերին։ Դասախոսություններին զուգահեռ անցկացվում էին շաբաթական բանավեճեր։ Այդ բանավեճերի մասնակիցները հաճախ բավականին անզուսպ էին պահում իրենց՝ սուլոցներով ու բղավոցներով ընդհատելով հռետորին։

Սակայն, վաղ միջնադարյան համալսարանները ձևավորվեցին որպես սխոլաստիկայի տրամաբանական և օբյեկտիվ այլընտրանք, քանի որ վերջինս վերածվում էր «դատարկ խոսքերի գիտության»։ Համալսարանները սխոլաստիկային հակադրեցին ակտիվ մտավոր կյանքը և հզոր խթան հանդիսացան համաշխարհային մշակույթի, գիտության ու լուսավորության զարգացման համար այնպիսի գործիչների շնորհիվ, ինչպիսիք էին Ռ. Բեկոնը, Ա. Դանթեն, Յ. Հուսը, Ն. Կոպեռնիկոսը, Ֆ. Բեկոնը, Պետրարքան և ուրիշներ)։

Ռուսերենից թարգմանեց Կարինե Պետրոսյանը
Աղբյուրը