Նախաբան-զգուշացում
Իմ վաղեմի, սիրելի, անփոխարինելի և չափազանց նյարդայնացնող ընկերուհի Լիզոնը սարսափելի անհարմար նվերներ տալու բացառիկ շնորհ ունի, օրինակ՝ այն չավարտած քանդակը, որը զբաղեցնում է իմ սենյակի երկու երրորդը կամ կտավները, որոնք նա կախում է չորանալու իմ միջանցքում և ճաշասենյակում ամիսներ շարունակ՝ պատճառաբանելով, թե իր արվեստանոցում այլևս տեղ չկա։
Ձեր ձեռքում նրա վերջին նվերն է։
Նա մի առավոտ եկավ իմ տուն, սեղանին, որի վրա պատրասվում էի նախաճաշել, տեղ բացեց ու դրեց տետրերի մի ամբողջ կույտ, որոնք նրան էր թողել իր՝ վերջերս մահացած հայրը։ Նրա կարմրած աչքերը հուշում էին, որ գիշերն անցկացրել էր դրանք կարդալով։ Հաջորդ գիշերը նույնն արեցի և ես։
Լիզոնի հորը՝ լռակյաց, հեգնական, ուղիղ՝ ինչպես «ի» տառը, միջազգային համբավ վայելող հայտնի ծեր իմաստունին (ով դրան բնավ որևէ ուշադրություն չէր դարձնում), կյանքումս մի հինգ-վեց անգամ եմ հանդիպել և ամեն անգամ լարվում էի նրա ներկայությունից։ Եթե կա մի բան, որ ես բնավ չէի կարող պատկերացնել նրա մասին, այն էր, որ նա ամբողջ կյանքում նստել և գրել էր այս էջերը։
Լիովին ապշահար գնացի խորհրդակցության իմ ընկեր Պոստելի մոտ, որը երկար տարիներ նրա անձնական բժիշկն էր եղել (ինչպես նաև Մալոսենների ընտանեկան բժիշկը)։ Պատասխանը հնչեց նույն վայրկյանին.
-Հրատարակել։ Առանց վարանելու։ Ուղարկի՛ր հրատարակչիդ, և հրատարակեք։
Այստեղ կար մի խանգարող հանգամանք։ Հաղորդել հրատարակչին, որ պետք է տպագրել հայտնի մարդու ձեռագիրը և միաժամանակ պահանջել, որ հեղինակի անունը գաղտնի մնա, այնքան էլ դյուրին գործ չէ։ Պետք է արդյո՞ք ես խղճի խայթ զգամ այն բանի համար, որ նման խնդրանքով դիմել եմ մի ազնիվ և հարգելի գրքագործի։ Դա արդեն դուք պիտի որոշեք։
Դ. Պ.
2010 թվականի օգոստոսի 3
Իմ սիրելի Լիզոն,
Ահա, թերևս մի քիչ տխուր, վերադարձել ես իմ հուղարկավորությունից, տուն ես մտել. բնական է, բայց քեզ սպասում են Փարիզը, ընկերներդ, արվեստանոցդ, մի քանի կիսատ մնացած կտավներդ, բազմաթիվ նախագծերդ, այդ թվում նաև Օպերայի համար ստեղծվող դեկորները, քաղաքական կրքերդ, երկվորյակ աղջիկներիդ ապագան. քեզ սպասում է կյանքը, քո կյանքը։
Եվ ահա տուն հասնելուն պես՝ անակնկալ. nամակ ես գտնում նոտար Ռ.-ից, որտեղ նա պաշտոնական լեզվով հայտնում է, որ իր մոտ կա ինչ–որ փաթեթ, որը թողել է հայրդ՝ հատուկ քեզ համար։ Ահա թե ինչ, նվիրատվություն հորից՝ հետմահու։ Իհարկե, դու անմիջապես շտապում ես այն վերցնել։ Եվ նոտարը քեզ մի տարօրինակ նվեր է հանձնում՝ ոչ ավել, ոչ պակաս՝ իմ մարմինը։ Ոչ թե իմ իրական մարմինը՝ մսից ու արյունից, այլ այն օրագիրը, որ ես գաղտնի վարել եմ ողջ կյանքում։ (Միայն մայրդ էր վերջին շրջանում տեղյակ)։
Դե ինչ, ահա այսպիսի անակնկալ։ Հայրս օրագիր է վարել։ Ի՞նչ է պատահել քեզ, հայրի՛կ, դու՝ այդքան նրբազգաց, այդքան անհասանելի, ու հանկարծ օրագի՞ր։ Եվ այն էլ ամբողջ կյանքիդ ընթացքի մասին։
Բայց ոչ անձնական օրագիր, աղջի՛կս, դու գիտես իմ կանխակալ ու զգուշավոր վերաբերմունքը մեր փոփոխական հոգեվիճակների մանրամասն նկարագրությունների վերաբերյալ։ Այնտեղ չես գտնի ոչինչ իմ մասնագիտական կյանքի, կարծիքների, կարդացած դասախոսությունների մասին, որոնք Էթիենը հանդիսավորությամբ անվանում էր իմ «մարտերը»։ Ոչինչ՝ ո՛չ հորդ հասարակական կյանքի, ո՛չ էլ աշխարհի ընթացքի մասին առհասարակ։ Ո՛չ, Լիզո՛ն, դա, իսկապես, միայն իմ մարմնի օրագիրն է։ Դա քեզ, իհարկե, կզարմացնի, որովհետև հայրդ երբեք «ֆիզիկական» մարդ չի եղել։ Կարծում եմ՝ ո՛չ երեխաներս, ո՛չ թոռներս երբևէ ինձ մերկ չեն տեսել, եթե չհաշվենք հազվադեպ դեպքերը, երբ լողազգեստով եմ եղել։ Եվ, իհարկե, նրանք երբեք չեն տեսել, թե ինչպես եմ հայելու առաջ բիցեպսներս խաղացնում։ Ցավոք չեմ կարծում նաև, որ երբևէ չափազանց շռայլ եմ եղել գրկախառնությունների հարցում։ Ինչ վերաբերում է իմ ցավերին կամ հիվանդություններին, քո ու Բրյունոյի հետ խոսելուն, ավելի լավ է մահանալ, ինչը, ի դեպ, պատահեց, բայց միայն այն ժամանակ, երբ իմ օրերն արդեն ճշգրիտ հաշված էին։ Մարմինը երբեք չի եղել մեր զրույցների թեման, և ես թողեցի, որ դու և Բրյունոն ինքներդ գլուխ հանեք ձեր մարմինների փոփոխություններից։
Միայն չմտածես, թե այս ամենը անտարբերությունից է կամ ինչ-որ հատուկ ամոթխածությունից։ Ես ծնվել եմ 1923 թվականին և ուղղակի իմ ժամանակի սովորական բուրժուա էի՝ այնպիսին, ով օգտագործում է կետ-ստորակետ և երբեք նախաճաշին չի ներկայանում պիժամայով, այլ անպայման լոգանք ընդունած, նոր սափրված և օրվա կոստյումը պատշաճ կերպով հագած։ Մարմինը ձեր սերնդի հայտնագործությունն է, Լիզո՛ն։ Առնվազն՝ երբ խոսքը վերաբերում է դրա օգտագործմանն ու ցուցադրմանը։
Բայց երբ խոսքը գնում է մեր գիտակցության և մեր մարմնի՝ այդ «անակնկալներով լի պարկի», այդ պոմպի միջև եղած հարաբերությունների մասին, ապա լռությամբ են շրջանցում՝ նույնքան խորը, որքան իմ ժամանակներում։ Եթե ուշադիր նայենք, կնկատենք, որ չկա ավելի ամոթխած մարդ, քան ամենաանշալվար պոռնո դերասանն ու ամենամերկ բոդի-արթի վարպետը։ Իսկ ինչ վերաբերում է բժիշկներին (ի դեպ, քեզ վերջին անգամ ե՞րբ է զննել բժիշկը), մերօրյա բժիշկներին, ապա այստեղ ամեն ինչ պարզ է․ նրանք այլևս մարմնին չեն դիպչում։ Մարմինը նրանց համար դարձել է ինչ-որ բջջային փազլի նման մի բան՝ ռենտգեն հետազոտություն, ուլտրաձայնային հետազոտութձուն, սկանավորում, անալիզներ, կենսաբանական, գենետիկական, մոլեկուլային մարմիների ուսումնասիրություն, հակամարմինների ստեղծում։
Գիտե՞ս՝ ինչ կասեմ քեզ։ Որքան շատ են ժամանակակից մամինը վերլուծում, ուշադիր զննում, այնքան այն փոքրանում է ու դադարում է գոյություն ունենալ: Այն վերանում է՝ իր ցուցադրման հակադարձ համեմատությամբ։
Օրագիրս գրել եմ բոլորովին այլ մարմնի մասին՝ մեր ուղեկցի, այն մեքենայի, որի շնորհիվ գոյություն ունենք։ Ասել «ամենօրյա»՝ շատ կլինի. Մի՛ սպասիր, թե այնտեղ կգտնես որևէ ամբողջական պատմություն, ո՛չ, դա բնավ իմ կյանքի նկարագրությունը չէ ըստ օրերի կատարված գրառումներով. ավելի շուտ «անակնկալների»մասին է (այդ հարցում մեր մարմինը ժլատ չէ)՝ տասներկու տարեկանից մինչև ութսունութը՝ ներառյալ կյանքիս վերջին տարին, որոնց միջև կլինեն լռության հատվածներ՝ ինքդ կտեսնես՝ կյանքի այն ափերը, որտեղ մարմինը իրեն թույլ է տալիս մոռացվել, իսկ մեզ՝ մոռանալ նրա մասին։
Բայց ամեն անգամ, երբ մարմինս ներկայանում էր գիտակցությանս, այն ինձ գտնում էր գրիչը ձեռքումս՝ պատրաստ ամենայն ուշադրությամբ ուսումնասիրելու իր հերթական անակնկալը։ Եվ այդ դրսևորումները նկարագրել եմ հնարավորինս ճշգրիտ՝ օգտագործելով ձեռքի տակ եղած միջոցները, առանց ամենաչնչին գիտական հավակնության։
Ահա այսպիսին է, դո՛ւստր իմ սիրելի, ժառանգությունս․ խոսքը ֆիզիոլոգիայի որևէ տրակտատի մասին չէ, այլ իմ ամենաներդաշնակ, իմ գաղտնի այգու, որը շատ առումներով մեր ամենահամընդհանուր տարածքն է։ Ես այն վստահում եմ քեզ։
Ինչո՞ւ հենց քեզ։ Որովհետև ես քեզ ամբողջ կյանքում պաշտել եմ։ Ես քեզ դա չեմ ասել իմ կենդանության օրոք, այնպես որ, թույլ տուր, որ հիմա՝ հետմահու, ունենամ այդ հաճույքը և խոստովանեմ։Եթե Գրեգուարը կենդանի լիներ, իհարկե, այս օրագիրը նրան կթողնեի․ նրան դա կհետաքրքրեր որպես բժշկի և կուրախացներ որպես իմ թոռան։ Տե՛ր Աստված, որքան էի սիրում այդ տղային։ Գրեգուարը, որ մահացավ այդքան երիտասարդ, իսկ դու այսօր արդեն տատիկ ես: Իրական երջանկությունս և «մեծ ուղևորությանս պաշարը» դուք եք։
Լավ ։ Վերջ տանք հուզականությանը։ Վարվի՛ր այս տետրերի հետ այնպես, ինչպես ճիշտ կհամարես։ Նետի՛ր դրանք աղբանոց, եթե նվերս քեզ անհամապատասխան թվա, կիսվի՛ր ընտանիքի հետ, եթե սիրտդ այդպես թելադրի, կամ հրատարակի՛ր, եթե անհրաժեշտ համարես։Բայց եթե ընտրես վերջինը, ապա հոգա, որ հեղինակի անունը գաղտնի մնա ՝ առավել ևս, որ նա կարող էր լինել ով ասես։ Փոխի՛ր մարդկանց և վայրերի անունները, քանի որ չգիտես՝ ով որ հատվածից կարող է վիրավորվել։ Մի՛ ձգտիր ամեն ինչ հրատարակել ամբողջությամբ, չես հասցնի։ Բացի այդ, տարիների ընթացքում որոշ տետրեր կորել են, իսկ շատերն էլ պարզապես կրկնություններ են։ Բաց թող դրանք։ Օրինակ՝ մանկությանս տետրերը, որտեղ հաշվում էի արածս ձգումները և որովայնային վարժությունները, կամ երիտասարդության գրառումները, որտեղ անաչառ ստուգող հաշվապահի ճշգրտությամբ նշում էի սիրային արկածներս։
Կարճ ասած՝ արա՛ այս ամենի հետ այն, ինչ կուզես, ինչպես կուզես , ինչ էլ անես, ամեն բան լավ կլինի։
Ես քեզ սիրել եմ։
Հայրիկ։
Օր 1 (1936 թվականի սեպտեմբեր)
Մայրս միակն էր, ում չէի կանչել։
64 տարեկան, 2 ամիս, 18 օր
Երկուշաբթի, 1987 թ. դեկտեմբերի 28
Գրեգուարը և նրա ընկեր Ֆիլիպը հիմար կատակ արեցին փոքրիկ Ֆանիի հետ, որն ինձ հիշեցրեց այս օրագրի ամենասկզբի տեսարանը՝ տրավման, որից այն ծնվեց։
Մոնան, ով սիրում էր ազատվել ավելորդ բաներից, հրամայեց այրել հին իրերը, որոնց մեծ մասը Մանեսի ժամանակներից էին մնացել՝ կոտրված աթոռներ, բորբոսնած ներքնակներ, փտած սայլակ, հին մաշված անվադողեր․ կարելի է ասել՝ ստացվեց հսկայական, տհաճ հոտով լի զանգվածային ոչնչացում (որը, ամեն դեպքում, այնքան մռայլ չէր, որքան հին իրերի տոնավաճառը)։ Նա այդ գործը հանձնարարեց տղաներին, որոնք անմիջապես որոշեցին խաղալ Ժաննա դ’Արկի դատավարությունը։ Փոքրիկ Ֆանիի ճիչերը կտրեցին ինձ աշխատանքից․ նրան ընտրել էին, որպեսզի խաղար սուրբի դերը:
Ամբողջ օրը Գրեգուարը և Ֆիլիպը պատմում էին նրան Ժաննա դ’Արկի սխրանքների մասին, որոնց մասին վեց տարեկան Ֆանին երբեք չէր լսել։ Նրանք այնքան վառ էին ներկայացրել դրախտային կյանքի «առավելությունները», որ փոքրիկը ձեռքերով ծափ էր տալիս ու ուրախությունից ցատկոտում՝ սպասելով «զոհաբերությանը»։
Բայց հենց որ տեսավ խարույկը, որի մեջ պատրաստվում էին իրեն ողջ-ողջ նետել, աղջնակը, սարսափահար ճչալով, վազեց դեպի ինձ (Մոնան, Լիզոնը և Մարգերիտը քաղաքում էին )։
Նա փոքրիկ ձեռքերով ինձ բռնեց, ինչպես վախեցած թռչնիկը՝ իր մագիլներով։
— Պապի՛կ, պապի՛կ…,-բացականչում էր նա։
Փորձեցի հանգստացնել նրան սովորական «լավ, լավ», «անցավ արդեն ամեն ինչ», «բան չկա» խոսքերով (թեև իրականում այդ«բան չկա»-ն բավականին լուրջ բան էր, պարզապես ես տեղյակ չէի նրանց այդ «սրբադասման» ծրագրից)։
Նրան նստեցրի ծնկներիս և զգացի, որ ամբողջությամբ թաց էր։ Ավելի ճիշտ՝ վախից տակն էր արել։ Նրա սիրտը բաբախում էր սարսափելի արագությամբ, շնչառությունը կտրուկ ու արագ էր։ Նրա ծնոտներն այնքան սեղմված էին, որ ես իսկապես վախեցա՝ հանկարծ տետանիայի նոպա չլինի։Նրան տարա տաք լոգանք ընդունելու։ Հենց այնտեղ՝ արցունքների և հեկեկոցների միջից, նա մաս-մաս պատմեց ինձ այն ճակատագրի մասին, որ իր համար էին պատրաստել այդ երկու հիմարները։
Եվ ահա ես վերադառնում եմ անցյալ՝ այս օրագրի ստեղծման օրը:
1936 թ. սեպտեմբեր։
Ես տասներկու տարեկան եմ, գրեթե տասներեք։ Ես սկաուտ եմ։ Դե նախկինում «գայլուկ» էի. նման կենդանական անվանումները արդիական դարձան՝ շնորհիվ «Ջունգլիների գրքի»: Հիմա ես իսկական սկաուտ եմ, ու դա կարևոր է․ ես այլևս «գայլուկ» չեմ, այլ մեծ եմ, ես մեծ եմ։ Ամառային արձակուրդներն ավարտվում են: Հիմա ես մասնակցում եմ սկաուտական ճամբարի ինչ-որ տեղ Ալպերում:
Մենք պատերազմում ենք մեկ այլ ջոկատի դեմ. հակառակորդը մեզանից գողացել է դրոշը։ Պետք է գնալ ու այն ետ վերադարձնել: Խաղի կանոնները պարզ են։ Մեզանից յուրաքանչյուրն իր վզկապը կապել է մեջքին ՝ շորտի գոտու տակ դրած: Մեր հակառակորդներն էլ է մեզ պես: Այդ վզկապը կոչվում է «կյանք»։ Մենք պետք է ոչ միայն վերադարձնենք մեր դրոշակը, այլև հնարավորինս շատ «կյանքեր» բերենք։
Դրանք մենք նաև «սկալպեր» ենք կոչում և կախում ենք մեր գոտուց: Ով ամենաշատ «սկալպերն» է բերում, նա համարվում է ահեղ ռազմիկ ու իսկական աս . ինչպես, օրինակ, Առաջին համաշխարհայինի օդաչուները, ովքեր զարդարում էին իրենց ինքնաթիռների կողքերը գերմանական խաչերով՝ ըստ խոցված ինքնաթիռների քանակի։ Կարճ ասած ՝ խաղում ենք պատերազմ։Քանի որ ես այնքան էլ ուժեղ չեմ, խաղ-պատերազմի սկզբում անմիջապես կորցնում եմ «կյանքս»։Ընկնում եմ դարանակալման մեջ։Երկու թշնամի ինձ գետնին են տապալում, իսկ երրորդը հանում է «կյանքա»։ Հետո կապում են ինձ ծառից, որպեսզի անգամ «մեռած» վիճակում չկարողանամ նորից մտնել պայքարի մեջ։։ Եվ այդպես թողնում են ինձ այնտեղ՝ անտառի մեջտեղում։ Սոճու ծառին էին կապել , որի խեժը կպչում էր մերկ ձեռքերիս ու ոտքերիս։
Թշնամիները նահանջում են։ «Ջոկատի սահմանը» հեռվանում է, և ես միայն հազվադեպ եմ լսում շատ թույլ աղաղակներ, որոնք ավելի ու ավելի են թուլանում, իսկ հետո՝ լրիվ լռում։ Անտառի մեծ լռությունը գրավում է երևակայությունս: Այդ լռությունը, իրականում լեցուն է ամեն տեսակ հնարավոր ձայներով՝ ճռճռոց, շրշյուն, հեկեկոց, , քամու սուլոց ծառերի միջով…
«Դե հիմա,մտածում եմ,որ կենդանիները, որոնց խանգարել էինք մեր խաղով , կսկսեն հայտնվել»։ Ոչ թե գայլերը, իհարկե, ես արդեն մեծ եմ, չեմ հավատում մարդակեր գայլերին, ոչ, ոչ գայլերը, չէ,այլ, օրինակ, վադազները։։
Ինչ կարող է վարազը անել ծառին կապված տղային։ Ո՛չինչ, հաստատ, չի դիպչի նրան,հանգիստ կթողնի: Իսկ եթե դա էգը վարազը լինի՝ իր փոքրիկների հետ։ Բայց ես այուամենայնիվ չեմ վախենում։ Պարզապես հետաքրքիր է, ուզում եմ ամեն ինչ իմանալ, և ինքս ինձ նման հարցեր եմ տալիս։Որքան ուժեղ շարժվում եմ, փորձելով ազատվել, այնքան ավելի են պարանները սեղմվում, և խեժն էլ ավելի է կպչում մաշկիս։ Իսկ եթե այն կարծրանա՞։ Մի բան պարզ է՝ ես ինքս ինձ չեմ կարողանա ազատվել սկաուտները ճարտար են հանգույցներ կապելու գործում:Ես բոլորովին մենակ եմ, բայց չեմ մտածում այն մասին, որ ինձ երբեք չեն գտնի։Գիտեմ, որ այս անտառում մարդիկ են լինում, մենք այստեղ բավական հաճախ հանդիպել ենք հապալաս կամ ելակ ըավաքողների։Գիտեմ, որ հենց միայն ավարտվեն «մարտական գործողությունները», ինչ-որ մեկը կգա ու կազատի ինձ։ Թեկուզ իմ հակառակորդները մոռանան ինձ, իմ ջոկատի տղաները կնկատեն իմ բացակայությունը, կտեղեկացնեն մի մեծահասակի, և ինձ կազատեն։ Ուստի ես չեմ վախենում։ Համբերությամբ եմ տանում ինձ հետ պատահած այս տհաճությունը։
Բանականությունս առանց դժվարության հաղթահարում է այն ամենը, ինչ վառ երևակայությունս ստեղծում էր այդ իրավիճակում ։
Ահա մի մրջյուն բարձրանում է կոշկիս վրա, հետո՝ մերկ ոտքիս՝ մի քիչ խուտուտ տալով։ Այդ միայնակ մրջյունը չի կարող հաղթել բանականությանս։ Մտածում եմ, որ նա լրիվ անվնաս է։ Թեկուզ ինձ խայթի, թեկուզ մտնի շորտիս մեջ, ընդհուպ՝ ներքնաշորիս, ողբերգություն չի լինի, կկարողանամ դիմանալ այդ ցավին։ Անտառում մրջյունների խայթոցները հազվադեպ բան չեն, այդ ցավը ծանոթ է, կառավարելի․ թեթև է, մի փոքր խաշող է և արագ անցնում է։ Ահա ադպիսի խաղաղ հոգեվիճակում էի, մինչև աչքիս չընկավ հսկա մրջնաբույնը՝ երկու-երեք մետր հեռու իմ ծառից` մի այլ սոճու տակ. մրջյունների հսկա կույտ՝ սոճու ասեղներից կազմված, որը արտաքուստ անշարժ էր, իսկ ներքուստ՝ լի սև ու շագանակագույն շարժուն կյանքերով։ Իսկ երբ տեսնում եմ, որ երկրորդ մրջյունը բարձրանում է ոտքիս վրա, վերջնականապես կորցնում եմ երևակայությանս վերահսկողությունը։ Ի՞նչ խայթոցներ։ Այլևս խայթոցների մասին խոսք լինել չի կարող․ հիմա այդ մրջյունները ամբողջովին կպատեն ինձ և կենդանի կուտեն։ Երևակայությունս մանրամասն չի նկարագրում տեսարանը. չեմ պատկերացնում, թե մրջյունները ինչպես են բարձրանում ոտքերիս վրա, ինչպես են կառչելու առնանդամիցս, մտնելու հետանցքս կամ էլ այնպիսի անցքեր, ինչպիսիք են ակնախոռոչները, ականջները, քթանցքները, ինչպես են ներսից ուտելու ինձ՝ շրջելով իմ աղիներով ու խոռոչներով. չեմ պատկերացնում, որ կարող եմ կենդանի մրջնաբույն լինել՝ պարանով ծառին կապված, չեմ տեսնում, թե ինչպես են այդ աշխատասերները շարք-շարք դուրս գալիս իմ մեռած բերանից՝ հատիկ առ հատիկ տեղափոխելով ինձ այդ սարսափելի ստամոքս հիշեցնող բույնը, որը ինձնից երեք մետր հեռավորության վրա եռում էր։ Ո՛չ, չեմ փորձում պատկերացնել այդ տանջանքները, բայց այդ բոլորը «հնչում են» այն սարսափի ճիչի մեջ, որը ես արձակում եմ՝ աչքերս ամուր փակած և բերանս լայն բացած։
Սա օգնության ճիչ է, և այն, հավանաբար, ծածկում է ամբողջ անտառը և այն աշխարհը, որ տարածվում է նրա սահմաններից դուրս։ Այդ սուր ճիչի մեջ իմ ձայնը փշրվում է հազար ասեղիների։ Ամբողջ մարմինս գոռում է այն փոքրիկ տղայի ձայնով, որը ես կրկին դարձել եմ։ Եվ սեղմամկաններս էլ են գոռում նույնքան սուր, որքան լայն բացված բերանս։ Աղիներս դատարկվում են, զգում եմ, թե ինչպես է ծանրանում շորտս, արդեն հոսում է ոտքերիս երկայնքով՝ խառնվելով խեժին և կրկնապատկելով սարսափս, որովհետև, մտածում եմ, հոտը կգրավի էլ ավելի շատ մրջյունների, և թոքերս պատռվում են օգնության ճիչերից։ Ես ամբողջությամբ պատված եմ արցունքներով, թքով, քթահոսքով, խեժով և կղանքով։ Միևնույն ժամանակ ես հիանալի տեսնում եմ, որ մրջնաբույնը բնավ հետաքրքրված չէ ինձանով․ շարունակում են կենտրոնացած աշխատել՝ զբաղվելով իրենց անհամար գործերով։ Մնացած մրջյուններն էլ, հաստատ միլիոնից ոչ պակաս, լիովին անտեսում են ինձ։ Ես դա տեսնում եմ, գիտակցում, հասկանում, բայց արդեն, ավաղ, ուշ է. վախը հաղթել է։ Այն, ինչ զգում եմ, ոչ մի ընդհանուր բան չունի իրականության հետ։ Դա ես չեմ, այլ իմ մարմինն ամբողջովին ճչում է սարսափից, կենդանի–կենդանի խժռվելու վախից։ Իսկ այդ վախը միայն ու միայն գիտակցության ծնունդն է, մրջյունները այստեղ ոչ մի մեղք չունեն։ Մշուշոտ գիտակցում եմ սա։ Եվ հետո, երբ աբբահայր Շապելիեն հարցնի ինձ՝ մի՞թե ես իսկապես կարծում էի, որ մրջյունները կարող են ինձ ուտել, ես կպատասխանեմ՝ ոչ։ Իսկ երբ նա պահանջի, որ խոստովանեմ, թե պարզապես խայտառակ կատակերգություն եմ խաղացել, ես կասեմ՝ այո։ Եվ երբ հարցնի՝ արդյոք ինձ այդքան դուր է գալիս ճիչերով սարսափեցնել անցորդներին, որոնք ի վերջո ինձ արձակեցին, ես կասեմ՝ չգիտեմ։ Իսկ երբ հարցնի՝ արդյոք չէի ամաչի ընկերներիս մոտ վերադառնալ այդպիսի տեսքով՝ ամբողջովին կղանքով պատված, ինչպես մի մանկիկ, ես կասեմ՝ կամաչեի։
Այդ բոլոր հարցերը տալիս էր՝ պահելով ինձ վրա ուժեղ ջրի շիթով ռետինե խողովակը, առանց հագուստս հանելու, որպեսզի մաքրի կեղտը։ Իսկ դա համազգեստ է, թույլ տուր հիշեցնեմ քեզ, սկաուտների համազգեստ։ Թեկուզ մեկ վայրկյան մտածե՞լ ես, թե ինչ կարող են մտածել սկաուտների մասին այն մարդիկ, ովքեր քեզ գտան։ Ո՛չ, ներեցեք, ես այդ մասին չեմ մտածել։
Ոչ, բայց, այնուամենայնիվ, ասա՛ ինձ ճիշտը․ այս կատակերգությունը քեզ գոնե ինչ-որ հաճույք պատճառե՞ց։ Միայն թե մի՛ ստիր, մի ասա, որ զվարճալի չէր։ Չէ՞ որ զվարճալի էր, ճի՞շտ է։ Կարծես ես չկարողացա պատասխանել այդ հարցին, քանի որ ես դեռ չէի վարում այս օրագիրը, որտեղ իմ ամբողջ հետագա կյանքի ընթացքում ձգտում էի մարմինը բաժանել գիտակցությունից և պաշտպանել այն՝ սեփական երևակայության հարձակումներից, իսկ երևակայությունը՝ մարմնի անժամանակ և անտեղի դրսևորումներից։ Իսկ մայրդ ի՞նչ կասի։ Մտածե՞լ ես, թե այս ամենի մասին ի՞նչ կասի մայրդ։ Ոչ, ոչ, մայրիկի մասին բոլորովին չէի մտածել, և երբ նա տվեց այդ հարցը, ես հիշեցի, որ միակ մարդը, ում ես չկանչեցի, մինչ գոռում էի այնտեղ՝ անտառում, մայրս էր. մայրս՝ միակն էր,ում ես չկանչեցի։
Ինձ հեռացրին։ Մայրիկս եկավ ինձ տուն տանելու։Իսկ ահա արդեն հաջորդ օրը սկսեցի գրել այս օրագիրը այսպիսի բառերով՝
«Այլևս չեմ վախենա, այլևս չեմ վախենա, այլևս չեմ վախենա, այլևս չեմ վախենա, երբեք այլևս չեմ վախենա»։
2.
12–14 տարեկան (1936—1938)
Եթե պետք է դրան նմանվեմ, ուրեմն այդպես էլ կանեմ։
12 տարեկան, 11 ամիս, 18 օր
Երկուշաբթի, 1936 թվականի սեպտեմբերի 28
Այլևս չեմ վախենա, այլևս չեմ վախենա, այլևս չեմ վախենա, երբեք, այլևս չեմ վախենա։
12 տարեկան, 11 ամիս, 19 օր
Երեքշաբթի, 1936 թվականի սեպտեմբերի 29
Ինչից եմ ես վախենում.
-Մայրիկից։
-Հայելիներից։
— Համադասարանցիներից՝ հատկապես Ֆերմանտենից։
-Միջատներից՝ հատկապես մրջյուններից։
-Ցավից։
-Վախենում եմ , որ վախից կարող եմ տակս անել։
Հիմարություն է կազմել իմ վախերի ցանկը, որովհետև ես ամեն ինչից վախենում եմ։ Ամեն դեպքում, վախը միշտ անսպասելի է գալիս։ Սկզբում ոչինչ էլ չես սպասում, իսկ երկու րոպե անց խելագարվում ես վախից, ինչպես օրինակ ինձ հետ անտառում պատահեց։Չէի էլ կարող պատկերացնել, որ կվախենայի երկու մրջյուններից։ Գրեթե տասներեք տարեկան էի։ Մրջյուներից առաջ ինձ վրա հարձակվեցին, անմիջապես ընկա գետնին՝ չմտածելով անգամ պաշտպանվել։ Թույլ տվեցի, որ նրանք խլեն կյանքս ու կապեն ինձ ծառից՝ ասես մեռած էի։ Իրականում մեռած էի, բայց՝ վախից։
Ինչ անել, որպեսզի հաղթահարեմ վախը
-Վախենու՞մ ես մայրիկից. վարվի՛ր այնպես, կարծես նա գոյություն չունի։
-Վախենու՞մ ես համադասարանցիներից. ինքդ մոտեցի՛ր և խոսի՛ր Ֆերմանտենի հետ։
-Վախենո՞ւմ ես հայելիներից. նայի՛ր քեզ հայելու մեջ։
-Վախենո՞ւմ ես ցավից. հենց քո վախն է քեզ ամենից շատ ցավ պատճառում։
-Վախենո՞ւմ ես, որ տակդ կանես․ քո վախն ավելի զզվելի է, քան ցանկացած կեղտ։
Կա շատ ավելի հիմար մի բան, քան իմ վախերի ցանկը. դա իմ որոշումների ցանկն է։
Ես դրանք երբեք չեմ իրականացնում։
12 տարեկան, 11 ամիս, 24օր, կիրակի
1936 թ. Հոկտեմբերի 4
Այն բանից հետո, երբ ինձ վռնդեցին, մայրիկս չէր հանդարտվում։ Այսօր երեկոյան նա ինձ դուրս հանեց տաշտից. ես դեռ նույնիսկ չէի հասցրել օճառվել։ Նա ստիպեց ինձ նայել լոգասենյակի հայելու մեջ։ Նույնիսկ չչորացա։ Նա բռնել էր ուսերիցս, կարծես թե փորձելու էի փախչել։ Մատները ցավեցնում էին ինձ։ Նա անընդհատ կրկնում էր՝ նայիր քեզ, դե նա՛յիր քեզ։ Ես բռունցքներս սեղմեցի ու աչքերս փակեցի։ Նա շարունակում էր բղավել: Բա՛ց արա աչքերդ։ Նա՛յիր քեզ։ Դե նա՛յիր քեզ։ Մրսում էի: Ատամներս ամուր սեղմեցի իրար, որպեսզի չզնգրտային: Ես դողում էի ամբողջ մարմնովս: Մենք այստեղից դուրս չենք գա, քանի դեռ դու քեզ չես նայել։ Նայի՛ր քեզ։ Բայց ես աչքերս չէի բացում։ Չե՞ս ուզում բացել աչքերդ։ Չե՞ս ուզում նայել քեզ։ Միշտ նույն կատակերգությո՞ւնն է։ Շատ լավ։ Ուզո՞ւմ ես, որ ես ինքս ասեմ քեզ, թե դու ինչի ես նման: Ինչպիսի՞ն է այն տղան, ում ես եմ տեսնում։ Ինչպիսի՞ն է նա՝ ըստ քեզ։ Դու ի՞նչ տեսք ունես։ Կուզե՞ս ասեմ քեզ։ Դու ոչ մի բանի նման չես։ Բացարձակապես ոչնչի (ես բառացիորեն այն ամենն եմ գրի առնում, ինչ նա ինձ ասել է)։ Նա, դուռը շրխկացնելով, հեռացավ։ Երբ ես բացեցի աչքերս, տեսա գոլորշիով պատված հայելին։
12 տարեկան, 11 ամիս, 25 օր
Երկուշաբթի, 1936 թ.Հոկտեմբերի 5
Եթե հայրիկս ներկա լիներ մայրիկի այս նոպային, ականջիս կասեր. «Տղա, որը բացարձակապես ոչնչի նման չէ, ասա ինձ, չէ՞ որ շատ հետաքրքիր է»։ Ի վերջո, ի՞նչ տեսք պետք է ունենա տղան, որը բացարձակապես ոչնչի նման չէ։ «Լարուսի» անատոմիական մոդելի՞ն»։ Երբ հայրիկս ուզում էր որևէ բառ ընդգծել, նա այն արտասանում էր կարծես թե շեղատառով։ Հետո լռում էր՝ ինձ ժամանակ տալով մտածելու։ Ես մտածում եմ «Լարուսի» անատոմիական մոդելի մասին, որովհետև ես և հայրիկս շատ ենք ուսումնասիրել անատոմիան այդ մոդելով։ Ես գիտեմ մարդու կառուցվածքը: Ես գիտեմ, թե որտեղ է փայծաղային զարկերակը, գիտեմ յուրաքանչյուր ոսկրի, յուրաքանչյուր նյարդի, յուրաքանչյուր մկանի անունը։
13 տարեկան, ծննդյան օրը
Շաբաթ, 1936 թ․ հոկտեմբերի 10
Մայրիկը նորից Դոդոյի հետ մաքուր թաշկինակի հնարքը կիրառեց։ Իհարկե, նա սպասեց նախաճաշին, որպեսզի բոլորը հավաքվեին։ Դոդոն մատուցում էր նախուտեստները։ Նա խնդրել էր նրան դնել ափսեները, և թեթևակի իր կողմը քաշեց, իբրև թե ուզում էր գրկել։ Բայց դրա փոխարեն հանեց իր թաշկինակը: Նա այն անցկացրեց Դոդոյի ականջների հետևով, արմունկների ու ծնկների ծալքերով։ Դոդոն կանգնած էր քարացած։ Իհարկե, թաշկինակը (որը մայրս ցույց տվեց բոլորին), այլևս նույնքան սպիտակ չէր: Եղունգներն էլ այնպես չէին, ինչպես հարկն էր: Եթե այդքան կեղտոտ փոքր տղա ես, չպետք է քեզ տան ազնվական աղջկա տեղ դնես։ Գնացե՛ք ձեր սենյակ ու լվացվե՛ք, երիտասա՛։ Իսկ Վիոլետին, մատնացույց անելով Դոդոյին, ասաց․ «Խնդրում եմ, հետևե՛ք։ Թո՛ղ հատկապես չմոռանա պորտի մասին։ Տասը րոպե եմ տալիս ձեզ»։ Զայրույթի ու նման դաժան պահերին մայրս միշտ սկսում է խոսել ուրախ, աղջկական ձայնով։
Երբ ես փոքր էի, և Վիոլետն էր ինձ լողացնում, պատմում էր, թե որքան կեղտոտ էր Լյուդովիկոս XIV-ի արքունիքը՝ այնպես, ասես հենց նոր էր այնտեղից դուրս եկել։ Ախ, չես հավատա, բայց այնտեղ ինչ հոտ ասես չկար: Այդ մարդիկ անընդհատ օծանելիք էին ցանում իրենց վրա, գիտես, այնպես, ինչպես ոմանք աղբը գցում են գորգի տակ, որպեսզի չերևա։ Վիոլետին նաև շատ էր դուր գալիս Նապոլեոնի այս գրությունը Ժոզեֆինային (երբ նա վերադառնում էր եգիպտական արշավանքից). «Մի՛ լվացվիր, ես գալիս եմ»։ Ես ուզում եմ քեզ ասել, փոքրի՛կս, որ պարտադիր չէ, որ մեր վրայից հասմիկի հոտ գա, որպեսզի մեզ սիրեն։ Միայն թե չգնաս ու ոչ մեկին չպատմես դրա մասին։
Ի դեպ, մաքրության մասին. մի անգամ, երբ ես հայրիկի մեջքը քիսայով տրորում էի, նա ասաց. «Երբևէ մտածե՞լ ես, թե ուր է անհետանում այդ ամբողջ մարդկային կեղտը։ Ի՞նչն ենք աղտոտում, երբ լվացվում ենք ինքներս»։
13 տարեկան, 1 ամիս, 2 օր
Հինգշաբթի, 12 նոյեմբերի, 1936 թ.
Ես դա արեցի։ Արեցի։ Սենյակիս պահարանի հայելու վրայից քաշեցի ծածկոցը և նայեցի ։ Ես որոշեցի՝ վե՛րջ, բավակա՛ն է։ Գցեցի ծածկոցը, սեղմեցի բռունցքներս, խորը շունչ քաշեցի, բացեցի աչքերս ու նայեցի ինձ։ ԵՍ ՆԱՅԵՑԻ ԻՆՔՍ ԻՆՁ։ Ասես ինձ առաջին անգամ էի տեսնում։ Ես երկար, շատ երկար կանգնած մնացի հայելու առջև։ Իրականում այնտեղ՝ ներսում, բնավ ես չէի։ Դա իմ մարմինն էր, բայց ոչ ես։ Եվ դա նույնիսկ ինչ-որ ընկեր չէր։ Ինքս ինձ կրկնում էի․ «Դո՞ւ ես։ Ես՝ դու՞։ Դա մե՞նք ենք»։Ես խենթ չեմ, ես հիանալի գիտեմ, որ պարզապես խաղում էի, որ դա ես չէի, այլ մի ինչ-որ տղա, որին մոռացել են հայելու խորքում։ Ես ինքս ինձ հարցնում էի, թե որքան ժամանակ է նա այնտեղ:
Այսպիսի խաղերը, որոնցից մայրիկը պարզապես զայրույթից դուրս էր գալիս, հայրիկին բոլորովին չէին վախեցնում։ «Որդի՛ս, դու խենթ չես, դու պարզապես խաղում ես քո զգացողություններով, ինչպես քո տարիքի բոլոր երեխաները։ Դու հարցեր ես տալիս դրանց, կամ քեզ մոտ հարցեր են առաջանում։ Եվ դա շարունակվելու է միշտ։ Նույնիսկ երբ մեծանաս, չափահաս դառնաս կամ անգամ երբ ծերանաս։ Լա՛վ հիշիր՝ ամբողջ կյանքում մենք ստիպված ենք ջանք թափել, որպեսզի հավատանք մեր զգայարաններին»։
Իմ արտացոլանքը իսկապես նման էր մի տղայի, որին մոռացել էին պահարանի հայելու մեջ։ Այս զգացողությունը բացարձակապես ճշմարիտ էր։ Ծածկոցը քաշելով՝ ես գիտեի, թե ում կտեսնեմ, բայց այն, այնուամենայնիվ, ինձ համար անակնկալ էր, կարծես այդ տղային մոռացել էին այնտեղ դեռ մինչև իմ ծնվելը։ Ես երկար նայեցի նրան։
Եվ հենց այդտեղ գլխումս մի միտք ծագեց։
Ես դուրս եկա սենյակիցս, ոտքի մատների ծայրերի վրա մտա գրադարան, բացեցի «Լարուսը», քանոնով պոկեցի էկորշեի պատկերը (ոչ ոք ոչինչ չի նկատի, մայրիկը «Լարուսը» վերցնում է միայն Դոդոյի տակ դնելու համար, երբ ճաշսենյակում ենք ընթրում), վերադարձա սենյակ, փակվեցի փականով, հանեցի հագուստներս, դրեցի էկորշեն հայելու մոտ և սկսեցի մեզ համեմատել՝ նրան և ինձ։Պարզվեց, որ նրա և իմ միջև ոչ մի ընդհանուր բան չկա՝ բացարձակապես։ Էկորշեն մեծահասակ է, ավելին՝ նա մարզված է։ Նա լայն ուսեր ունի։ Ուղիղ կեցվածք ունի և ամուր կանգնած է մկանուտ ոտքերի վրա։ Իսկ ես ոչ մի բանի նման չեմ։ Ես տղա եմ՝թույլ, գունատ, կրծքավանդակս ներս ընկած, այնքան նիհար, որ կարելի է նամակներ անցկացնել թևերիս տակով (այսպես է ասում Վիոլետը)։ Ճիշտ է, մի ընդհանուր գիծ այնուամենայնիվ ունենք. մենք երկուսս էլ թափանցիկ ենք։
Երկուսիս մոտ էլ երևում են բոլոր երակները, և կարելի է հաշվել ոսկորները, միայն թե ինձ մոտ ոչ մի մկան չի երևում։ Միայն մաշկ, անոթներ, փափուկ միս և ոսկորներ։ Ոչ մի ամրություն, ինչպես կասեր մայրիկը։ Ճիշտ է։ Եվ այդ պատճառով ցանկացած մեկը կարող է անել ինչ ուզենա՝ խլել կյանքս, կապել ինձ ծառին, թողնել անտառում, լվանալ ջրի շիթով, ծաղրել ինձ ու ասել, որ ես ոչ մի բանի նման չեմ։ Դու էլ չէիր պաշտպանի ինձ, չէ՞։ Դու կթողնեիր ինձ, որ մրջյունները ուտեին։ Թքա՛ծ ինձ վրա։
Իսկ ահա ես քեզ կպաշտպանեմ։ Նույնիսկ քեզանից։ Քեզ համար մկաններ կկերտեմ, նյարդերդ կուժեղացնեմ, ամեն օր քեզնով կզբաղվեմ, կհետաքրքրվեմ այն ամենով, ինչ զգում ես։
13 տարեկան, 1 ամիս, 4 օր
Շաբաթ, 14 նոյեմբերի, 1936 թ.
Հայրիկն ասում էր. «Յուրաքանչյուր առարկա առաջին հերթին հետաքրքրության առարկա է»։ Ուրեմն, իմ մարմինը նույնպես հետաքրքրության առարկա է։ Ես սկսելու եմ վարել իմ մարմնի օրագիրը։
13 տարեկան, 1 ամիս, 8 օր
Չորեքշաբթի, 18 նոյեմբերի, 1936 թ.
Ես ուզում եմ վարել իմ մարմնի օրագիրը նաև այն պատճառով, որ բոլորը շուրջս խոսում են բոլորովի այլ բաների մասին։ Մարդկանց մարմինները լքված են, փակված հայելիով պահարաններում։ Նրանք, ովքեր վարում են սովորական օրագիր, օրինակ՝ Լյուկը կամ Ֆրանսուազը, այնտեղ խոսում են ամեն ինչի և ոչնչի մասին, նկարագրում են իրենց զգացմունքները, ապրումները, պատմում տարբեր պատմություններ ընկերների, սիրո, դավաճանության մասին, անվերջ արդարանում, գրում, թե ինչ են մտածում ուրիշների մասին կամ թե ինչ են կարծում, որ ուրիշները մտածում են իրենց մասին, ճամփորդությունների, կարդացած գրքերի մասին, բայց իրենց մարմնի մասին երբեք ոչ մի խոսք։ Ես դա նկատեցի անցյալ ամառ Ֆրանսուազի հետ։ Նա ինձ կարդաց իր օրագիրը՝ «մեծ գաղտնիքով», չնայած՝ Էթյենն ասաց,որ նա բոլորին է այն կարդում։ Նա գրում է հույզերի ազդեցության տակ, բայց գրեթե երբեք չի հիշում, թե ինչ հույզեր էին դրանք։ «Ինչո՞ւ ես դա գրել»։ «Չգիտեմ, չեմ հիշում»։ Ստացվում է, որ նա ինքն էլ վստահ չէ իր գրածի իմաստի վրա։ Իսկ ահա ես ուզում եմ, որ այն, ինչ ես գրում եմ այսօր, հիսուն տարի անց էլ նույնն իմաստը ունենա։ Ճիշտ նույնը։ (Հիսուն տարի անց ես կլինեմ վաթսուններեք տարեկան)։
13 տարեկան, 1 ամիս, 9 օր
Հինգշաբթի, 19 նոյեմբերի ,1936 թ.
Վերստին մտածելով իմ բոլոր վախերի մասին` ես զգացողությունների այս ցուցակը կազմեցի․ դատարկության վախից ձվերս սեղմվում են, ծեծվելու վախից կաթվածահար եմ լինում, վախենալու վախից տխրությունն է ինձ պատում ողջ օրը, տխրությունից փորացավ է սկսվում, հուզմունքից (նույնիսկ հաճելի) մարմինս փշաքաղվում է, հիշողություններից (օրինակ՝ երբ մտածում եմ հորս մասին) աչքերս լցվում են, անակնկալից (նույնիսկ դռան շրխկոցից) ցնցվում եմ , խուճապից անմիջապես միզելու ցանկութուն եմ ունենում, ամենաչնչին վիշտից անգամ լաց եմ լինում, սարսափից՝ շնչահեղձ, ամոթից՝ կծկվում։
Մարմինս ամեն ինչին արձագանքում է։ Պարզապես միշտ չէ, որ գիտակցում եմ, թե ինչպես է այն արձագանքելու։
13 տարեկան, 1 ամիս, 10 օր
Ուրբաթ, 20 նոյեմբերի ,1936 թ.
Երկար մտածել եմ։ Եթե ճշգրտորեն տեղը տեղին նկարագրեմ այն ամենը, ինչ զգում եմ, օրագիրս կդառնա մի տեսակ դեսպան՝ իմ գիտակցության և մարմնի միջև։ Այն կլինի իմ զգացողությունների թարգմանիչը։
13 տարեկան, 1 ամիս, 12 օր
Կիրակի, 22 նոյեմբերի 1936 թ.
Ես ոչ միայն ուժեղ զգացողություններն եմ նկարագրելու, մեծ վախերը, հիվանդությունները, պատահարները, այլ՝ բացարձակապես ամեն ինչ, ինչ զգում է մարմինս (կամ այն, ինչ միտքս կստիպի, որ մարմինս զգա)։
Օրինակ՝ քամու նուբ հպումը մաշկիս, լռության աղմուկը ներսումս, երբ փակում եմ ականջներս ,Վիոլետի հոտը, Տիժոյի ձայնը։ Տիժոն արդեն հիմա ունի այն ձայնը, որը կունենա, երբ մեծանա։ Դա մի քիչ «ավազոտ» ձայն է, ասես նա օրական երեք տուփ ծխախոտ է ծխում։ Եվ այն էլ երեք տարեկանում։ Երբ մեծանա, նրա ձայնն, իհարկե, այսքան բարակ չի լինի, բայց նույն այդ «ավազոտ» ձայնը կմնա, ծիծաղն էլ ՝ թաքնված յուրաքանչյուր բառի հետևում ։
Ինչպես Վիոլետն է ասում Մանեսի զայրույթի բռնկումների մասին․Որքան ուզում ես ցածր կամ բաձր գոռա, ձայնդ այն է, ինչ կա՝ չի փոխվում։
13 տարեկան, 1 ամիս, 14 օր
Երեքշաբթի ,24նոյեմբերի 1936 թ.
Մեր ձայնն այն երաժշտությունն է, որ քամին ստեղծում է, երբ անցնում է մեր մարմնի միջով։
(Իհարկե, երբ ներքևից չի փչում։)
13 տարեկան, 1 ամիս, 26 օր
Կիրակի՝ 1936 թ. դեկտեմբերի 6
Սեն-Միշելից վերադառնալուց հետո փսխեցի։ Ոչինչ այնպես չի կատաղեցնում ինձ, որքան փսխելը։ Փսխել նշանակում է պարկի պես շրջվել։ Ասես մաշկդ շրջում են։ Ցնցումներով։ Պոկելով։ Դու դիմադրում ես, բայց, միևնույն է, քեզ շրջում են։ Եվ այն ամենը, ինչ ներսումդ էր, դուրս է թափվում, ճիշտ այնպես, ինչպես Վիոլետը մաշկում է ճագարին։ Մաշկիդ հակառակ կողմը՝ ահա թե ինչ է փսխելը։ Դա ինձ ամաչեցնում է և սարսափելի կատաղեցնում։
13 տարեկան, 1 ամիս, 28 օր
Երեքշաբթի, 8 դեկտեմբերի 1936 թ.
Միշտ պետք է նախ՝ հանգստանալ, հետո՝ միայն ինչ–որ բան գրել։
13 տարեկան, 2 ամիս, 15 օր
Ուրբաթ, 25 դեկտեմբերի ,1936 թ
Երեկ երեկոյան մայրիկի «նվերը» հետևյալ հարցն էր․
-Դու իսկապես կարծում ես, որ սուրբ ծննդյան նվերի՞ ես արժանի։
Ես հիշեցի սկաուտներին ու պատասխանեցի՝ ոչ։ Բայց հիմնականում այն պատճառով, որ ես նրանից ոչինչ չէի ուզում։ Ժորժ հորեղբայրն ինձ երկուկիլոգրամանոց գանտել նվիրեց, իսկ Ժոզեֆը՝ մկաններ զարգացնելու մի հատուկ սարք, որը կոչվում է էսպանդեր։ Դրանք հինգ ռետինե լարեր են, որոնք միացված են երկու փայտե բռնակներին։ Պետք է բռնել բռնակները և ձգիչը հնարավորին ուժեղ ձգել։ Օգտագործման հրահանգներում պատկերված է մի մարդ՝ նախքան էսպանդեր գնելը, և նույն մարդը՝ վեց ամիս անց։ Չես ճանաչի․ նրա կրծքավանդակն կրկնապատկվել է, իսկ մկաններն այնքան են մարզված, որ պարանոցը դարձել է եզան պարանոցի պես հաստ։ Մինչդեռ նա օրն ընդամենը տասը րոպե է զբաղվել։
13 տարեկան, 2 ամիս, 18 օր
Երկուշաբթի, 28 դեկտեմբերի 1936 թ.
Էտիենի հետ ուշաթափվելու խաղ խաղացինք։ Հրաշալի էր։ Մեկս կանգնում է մյուսի թիկունքում, գրկում է նրան և որքան ուժ ունի սեղմում է կրծքավանդակը, այնքան մինչև ամբողջ օդը դուրս հանի մյուսի թոքերից։ Մեկ, երկու, երեք անգամ սեղմում է, և երբ այլևս օդ չի մնում, ականջներում սկսվում է աղմուկ, գլուխդ պտտվում է, և դու ուշաթափվում ես։ Դա պարզապես վայելք է։
Էթիենն ասում է՝ թվում է, թե քեզ ինչ–որ տեղ են տանում։ Այո՛, կա՛մ կարծես անդունդն ես ընկնում, կա՛մ լողում… Մի խոսքով, վայելք է։
13 տարեկան, 3 ամիս
Կիրակի, 10 հունվարի 1937 թ.
13 տարեկան, 3 ամիս
Կիրակի, 10 հունվարի, 1937 թ.
Դոդոն ինձ արթնացրեց գիշերվա կեսին։ Լաց էր լինում։ Հարցրի՝ ինչու, բայց նա չցանկացավ ասել։ Այդ ժամանակ հարցրի՝ ինչու ինձ արթնացրեց։ Նա ի վերջո խոստովանեց, որ իր ընկերները ծաղրում են իրեն, որովհետև չի կարողանում միզել այնքան հեռու, որքան նրանք։ Ես հարցրի՝ որքան հեռու։ Նա ասաց՝ ոչ այնքան։
-Մայրիկը քեզ չի՞ սովորեցրել։
-Ո՛չ։ Ես հարցրի՝ ուզում է արդյոք, որ հիմա ես սովորեցնեմ նրան։
-Այո՛։
Ես հարցրի՝ արդյոք նա լավ է ձգում իր գուլպան միզելուց առաջ: Նա ասաց՝ ի՞նչ գուլպա։ Մենք դուրս եկանք պատշգամբ, և ես ցույց տվեցի, թե ինչպես պետք է ձգել գուլպան։ Վիոլետն էր ինձ սովորեցրել դա, երբ փոքր էի՝ լոգանքի ժամանակ.
— Ձգի՛ր գուլպադ, որպեսզի սնկեր չառաջանան։ Նրա փոքրիկը դուրս եկավ, և նա միզեց շատ հեռու՝ մինչև Բերժերակների «Հոթչկիս» մեքենայի տանիքը։ Այն կայանված էր տան տակ։ Նա միզեց մայթի երկարությամբ: Այնքան ուրախացավ, որ ծիծաղելով էր միզում։ Նրա մեզի շիթը ավելի ու ավելի էր հեռու թռչում։ Ես վախեցա, որ մայրիկը կարթնանա, և ձեռքովս փակեցի նրա բերանը։ Նա շարունակում էր ծիծաղել անգամ ձեռքիս տակից։
13 տարեկան, 3 ամիս
Երկուշաբթի, 11 Հունվար, 1937
Տղաների մոտ միզելու երեք եղանակ կա.
1) Նստած
2) Կանգնած՝ առանց իրենց «գուլպան» ձգելու
3) Կանգնած՝ այն ձգելով («գուլպան» թլիպնէ։ Հաստատված է բառարանով)։ Երբ ձգում են այն, շատ ավելի հեռու են միզում։ Այնուամենայնիվ, անհավանական է, որ մայրիկը Դոդոյին դա չի սովորեցրել։ Մյուս կողմից, չէ՞ որ դա բնազդաբար է արվում, այդպես չէ՞։ Եթե այո, ինչո՞ւ Դոդոն ինքնուրույն չի հայտնաբերել դա։ Ի՞նչ կլիներ ինձ հետ, եթե Վիոլետտը ցույց չտար ինձ այդ հնարքը։ Հնարավո՞ր է, որ տղամարդիկ ամբողջ կյանքում իրենց ոտքերի վրա միզեն միայն այն պատճառով, որ նրանց մտքով անգամ չի էլ անցել ձգել իրենց «գուլպան»։ Այս մասին էի խորհում ամբողջ օրը, մինչ լսում էի ուսուցիչներիս՝ Լյուիլյեին, Պիերրալին, Օշարին։ Նրանք այնքան շատ բան գիտեն «աշխարհիընթացքի» մասին (ինչպես կասեր մայրիկը), բայց գուցե երբևէ նրանց մտքով չի անցել, թե ինչպես է պետք ձգել «գուլպան»։ Վերցնենք, օրինակ, պարոն Լյուիլյեին․ նա այնպիսի տեսք ունի, կարծես ուզում է բոլորին ամեն ինչ սովորեցնել, բայց վստահ եմ՝ ինքն էլ մինչ օրս իր ոտքերի վրա է միզում և զարմանում, թե ինչու։
13 տարեկան, 3 ամիս, 8 օր
Երկուշաբթի, 18 Հունվար, 1937
Քնելիս ինձ դուր է գալիս արթնանալը՝ նորից քնելու հաճույքը զգալու համար։ Արթնանալ հենց այն վայրկյանին, երբ քուն ես մտնում․ զարմանալի բան է։ Քնելու արվեստն ինձ սովորեցրել է հայրս։ Լա՛վ զննիր քեզ․ կոպերդ ծանրանում են, մկաններդ թուլանում, գլուխդ իր ամբողջ ծանրությամբ դնում ես բարձին, զգում ես, որ այն, ինչ մտածում ես, այլևս մինչև վերջ չես մտածում, կարծես արդեն սկսում ես երազել՝ միաժամանակ գիտակցելով, որ դեռ չես քնել։Ասես քայլում ես պատի վրայով ՝ պահպանելով հավասարակշռությունդ և հստակ գիտես, որ արդեն պատրաստ ես ընկնելու քնի մեջ։ Ճիշտ այդպես։ Եվ հենց զգում ես, որ արդեն գրեթե ընկնում ես քնի մեջ, թափահարիր քեզ և արթնացիր։ Մնա պատի վրա։ Քո արթնացումն ընդամենը մի քանի վայրկյան կտևի, որոնց ընթացքում կարող ես քեզ ասել․ «Հիմա նորից կքնեմ»։ Սա հրաշալի խոստում է։ Արթնացի՛ր նորից՝ երկրորդ անգամ այդ վայելքը զգալու համար։ Անհրաժեշտության դեպքում՝ ճմկթի՛ր քեզ, հենց որ զգաս՝ քուն ես մտնում։ Կրկնի՛ր այնքան, որքան քեզ կհաջողվի, իսկ վերջում թույլ տուր քեզ ամբողջությամբ սուզվել քնի մեջ։ Ես լսում եմ, թե ինչպես է հայրիկս ինձ շշնջում իր քնի դասերը։ «Էլի, էլի՜»։ Ահա, թե ինչ եմ ես խնդրում քնից ամեն երեկո, և այդ ամենը՝ նրա շնորհիվ։
13 տարեկան, 3 ամիս, 9 օր
Երեքշաբթի, 19 հունվարի, 1937
Միգուցե հենց սա է «մահանալը»։ Ի՜նչ լավ կլիներ, եթե մենք այդքան չվախենայինք մահից։ Կամ միգուցե մենք ամեն առավոտ արթնանում ենք միայն նրա համար, որպեսզի հետաձգենք այդ հրաշալի ակնթարթը, երբ վերջապես մահանալու ենք։ Երբ հայրիկս մահացավ, նա քնեց վերջին անգամ։
13 տարեկան, 3 ամիս, 20 օր
Շաբաթ, 30 հունվարի, 1937
Այսօր քիթս մաքրելիս հիշեցի, որ երբ Դոդոն փոքր էր, ես փորձում էի նրան սովորեցնել քիթը մաքրել։ Բայց նա ոչ մի կերպ չէր կարողանում փչել։ Ես թաշկինակը մոտեցնում էի նրա քթին ՝ ասելով՝ «Դե, փչի՛ր», իսկ նա փչում էր բերանով։ Կամ էլ նա ընդհանրապես չէր փչում, ավելի ճիշտ՝ ներս էր փչում, ինչպես օդապարիկը, բայց քթից ոչինչ դուրս չէր գալիս։ Այդ ժամանակ ես կարծում էի, որ Դոդոն հիմար է։ Բայց դա ճիշտ չէր։ Պարզապես մարդ պետք է ամեն ինչ սովորի իր մարմնի մասին, բացարձակապես ամեն ինչ՝ քայլել, քիթը մաքրել, լվացվել։ Մենք այդ ամենը չէինք իմանա, եթե մեզ ցույց չտային, թե ինչպես է արվում։ Չէ՞ որ սկզբում մարդ ոչինչ չգիտի։ Ոչինչ՝ բացարձակապես ոչինչ։ Նա հիմար է, ինչպես կենդանին։ Միայն պետք չէ սովորեցնել նրան շնչել, տեսնել, լսել, ուտել, միզել, կեղտոտել, քնել ու արթնանալ։ Եվ էլի՛։ Մենք լսում ենք, բայց պետք է սովորել լսել։ Մենք տեսնում ենք, բայց պետք է սովորել նայել։ Մենք ուտում ենք, բայց պետք է սովորել կտրատել միսը։ Մենք կեղտոտում ենք, բայց պետք է սովորել, որ դա պետք է պետքարանում անել։ Մենք միզում ենք, բայց երբ այլևս ոտքերի վրա չենք միզում, պետք է սովորել ճիշտ թիրախավորել վայրը։ Սովորելն առաջին հերթին սեփական մարմինդ կառավարելն է։
13 տարեկան, 3 ամիս, 26 օր
Ուրբաթ, 5 փետրվարի 1937 թ.
-Դուք, ի՞նչ է, ինձ հիմարի՞ տեղ եք դնում։ Ինչո՞ւ եք այդպիսի ձայնով առանձնացնում ձեր դատողությունների գլխավոր բառերը, — ամբողջ դասարանի առաջ հարցնում է ինձ պարոն Լյուիլյեն։ Դա էլ քիչ էր, ինձ կրկնօրինակեց, ինչն, իհարկե, բոլորին ծիծաղեցրեց։
— Դուք կարծում եք՝ ձեր պատմության ուսուցիչը ձեզ է սպասել, որ հասկանա, թե Նանտի էդիկտի չեղարկումը ծանր սխա՞լ էր։ Ի դեպ, ձեզ չի՞ թվում, որ «ծանր սխալ» արտահայտությունը մի փոքր չափազանցված է հնչում ձեր տարիքի տղայի բերանից։ Մի՞թե մի փոքր սնոբ չեք, բարեկա՛մս։ Հորդորում եմ ձեզ լինել ավելի պարզ և մեզ ձեր գիտելիքներով շատ չճնշել։
Ես անսահման տխրեցի՝ տեսնելով, որ իմ շեղագրերի պատճառով նա այսպես ծաղրեց հայրիկիս։ (Որովհետև իմ շեղագրերը հենց նրա շեղագրներն են․ ստացվում է, որ նրանք բոլորը ծիծաղում էին հայրիկիս վրա)։ Ուզում էի պատասխանել պարոն Լյուիլյեին ու ընդօրինակել նրա այդ «թթու» ձայնը, բայց դրա փոխարեն ամոթից կարմրեցի և ստիպված էի շունչս պահել, որպեսզի չլացեմ, և այդպես էլ ոչինչ չպատասխանեցի նրան։ Երբ զանգը հնչեց, ինձ խուճապը համակեց։ Հիմա դուրս կգամ դասարանից, իսկ այնտեղ՝ նրանք, բոլորը։ Միայն այդ մտքից ես կաթվածահար եղա՝ բառացիորեն կաթվածահար։ Ոտքերս չէին հնազանդվում։ Այդպես նստած էլ մնացի։ Մարմինս չէի զգում։ Կարծես նորից փակել էին ինձ պահարանում։ Ես ձևացրի, թե ինչ–որ բան եմ փնտրում պայուսակում, հետո՝ նստարանիս մեջ։ Խայտառակություն։ Այս ամոթից ներսումս ամեն ինչ ըմբոստանում էր, և դա վերջապես ուժ տվեց ինձ վեր կենալու։ Թո՛ղ ծաղրեն ինձ, կարևոր չէ։ Թող ծեծեն կամ նույնիսկ սպանեն, թքած ունեմ։
Բայց ոչ մի այդպիսի բան էլ տեղի չունեցավ։ Դրսում ինձ սպասում էր Վիոլետը։ Նա գնումների էր գնացել և որոշել էր միաժամանակ ինձ դպրոցից տուն տանել։
-Դե, ի՞նչ, փոքրի՛կս, դու կարծես ինչ-որ բանից վախեցա՞ծ ես։ Դա դեմքիդ է գրված։
-Դեմքի՞ս։
-Այն սպիտակ է՝ բադի ձվի պես։
-Բնավ ոչ։
-Օհ, ոչ թե ոչ, այլ` այո: Մեր դեմքերից շատ բան կարելի է հասկանալ, նայի՛ր Մանեսի դեմքին. նրա զայրույթը տևում է մի ամբողջ օր: Եվ հետո, ես լսում եմ, թե ինչպես է բաբախում քո սրտիկը։
Իհարկե, նա ոչինչ չէր լսել, բայց չէ՞ որ Վիոլետն էր, ով արդեն անեն ինչ գուշակել էր։ Տանը նա ինձ համար ուտելու բան պատրաստեց (հաց՝ խաղողի մուրաբայով և սառը կաթ)։ Ես խնդրեցի, որ էլ երբեք չգա ինձ դպրոցից վերցնելու:
-Ուզո՞ւմ ես ինքդ պաշտպանվել, փոքրի՛կ քաջ։ Ժամանակն է։ Ոչ մեկից մի՛ վախեցիր, իսկ եթե քեզ հարվածեն ու կապտուկներով տուն գաս, ես քեզ կբուժեմ։
13 տարեկան, 3 ամիս, 27 օր
Շաբաթ, 6 փետրվարի, 1937
Երբ ես հայրիկիս ասացի, որ այլևս փոքր չեմ, և որ նա այլևս ինձ հետ «շեղատառերով» չխոսի, նա պատասխանեց. «Չի ստացվի, տղա՛ս, իմ մեջ խոսում է իմ անգլիական կեսը»։
13 տարեկան, 4 ամիս
Չորեքշաբթի, 10 փետրվարի, 1937
Սկզբում մայրիկը մտածեց, թե ես ձևացնում եմ, որպեսզի դպրոց չգնամ։ Բայց ոչ, դա իսկապես իսկական անգինա էր՝ բարձր ջերմությամբ, որը պահպանվեց առաջին երկու օրը (քառասուն աստիճանից ավելի):
Տպավորությունն այնպիսին էր, կարծես սկաֆանդրում ես ապրում, որը լի է ինչ-որ հեղուկով (Վիոլետի խոսքերն են)։ Բժիշկը մտավախություն ուներ, որ դա սկառլատինա է։ Տասը օր անկողնային ռեժիմ։ Ամեն ինչ սկսվում է այնպես, կարծես ինչ-որ ձեռք ներսից խեղդում է քեզ և խանգարում կլանելուն։ Նույնիսկ թուքը։ Սարսափելի ցավոտ է։ Իսկ թուքը, պարզվում է, արտադրվում է անընդհատ։ Օրական քանի՞ լիտր։ Եվ այդ բոլոր լիտրերը մենք կլանում ենք, որովհետև թքելն անքաղաքավարի է։
Թքարտադրությունը և կլանումը մարմնի նույնքան ավտոմատ գործառույթներն են, որքան շնչելը։
Եթե այն չլիներ, մենք կհյուծվեինք, ինչպես չորացրած ծովատառեխը։ Հետաքրքիր է, քանի՞ տետր կպահանջվեր՝ նկարագրելու միայն այն, ինչ անում է մեր մարմինն այնպես, որ մենք անգամ չենք նկատում։ Արդյո՞ք հնարավոր է թվարկել նրա բոլոր ավտոմատ գործառույթները։ Մենք դրանց վրա ուշադրություն չենք դարձնում, բայց բավական է, որ դրանցից մեկը խափանվի, և մենք այլևս ոչ մի ուրիշ բանի մասին չենք կարողանում մտածել։ Երբ հայրիկիս թվում էր, թե ես շատ եմ գանգատվում․ նա մեջբերում էր Սենեկայի նույն արտահայտությունը. «Մարդ այնքան դժբախտ է, որքան ինքն է իրեն համարում»։ Հենց այդպես էլ ստացվում է, երբ մեր գործառույթներից մեկը խափանվում է։ Մենք դառնում ենք աշխարհի ամենադժբախտը։ Երբ անգինայով հիվանդացա, սկզբում ես էի ու իմ կոկորդը։ «Մարդը կենտրոնանում է իր վրա, — ասում էր հայրիկը, — այստեղից են բոլոր դժբախտությունները։ Մարդկանց թվում է, թե իրենց կյանքի սահմաններից դուրս ոչինչ չկա։ Տղա՛ս, լսի՛ր խորհուրդս. փորձի՛ր կոտրել այդ սահմանները»։
13 տարեկան, 4 ամիս, 6 օր
Երեքշաբթի, 16 փետրվար, 1937
Մի ամբողջ շաբաթ իմ սենյակը վերածվել էր հիվանդասենյակի։ Վիոլետը խոհանոցում ջուր էր եռացնում ողողումների համար և դրանք պատրաստում էր հայրիկի փոքրիկ խաղասեղանի վրա, որը նա սպիտակ սփռոցով էր ծածկել և դրել պատուհանի մոտ։
Միանձնուհին Սեն-Միշելից ցույց էր տվել նրան, թե ինչպես են տաքացնող կոմպրեսներ դնում: «Չխնայես սերմերը, աղջի՛կս»։ (Այն դեպքում, երբ Վիոլետը տարիքով նրան տատիկ էր գալիս):
Վիոլետը սփռոցի վրա սրբիչ էր փռում, դրա վրա կտավատի ալյուրից պատրաստած խյուս էր դնում, չոր մանանեխ էր ցանում, ծալում էր այնպես, որ ազատ եզրերը մեկը մյուսի վրա գան, դնում էր իմ կոկորդին, ու սկսվում էր տասնհինգ րոպեանոց տանջանքը։ Կոկորդս քոր էր գալիս, կրակի պես այրվում էր, ասես ասեղներով ծակում էին, բայց, իհարկե, կոկորդս սկսում էր ավելի քիչ ցավել, քանի որ մտածում էի միայն այդ այրոցի մասին։ Մի ցավը փոխարինում է մյուսին, ահա ողջ գաղտնիքը, բալի՛կս։
(Հայրիկ) Ցավը մոռանալ ես ուզո՞ւմ։ Քեզ ավելի շատ ցավ պատճառի՛ր։ (Վիոլետ) Բայց ամենավատը Սեն-Միշելից միանձնուհու արած պրոցեդուրան էր՝ քսելը։ Նա խորը մի փայտիկ մտցրեց կոկորդս, և ես անմիջապես փսխեցի ուղիղ նրա գոգնոցի վրա։ Նա սարսափելի վիրավորվեց ու ասաց, որ այլևս չի գա։ Ու հետո սկսեց մայրիկը: «Չե՞ս ուզում բուժվել։ Ուզում ես մեզիդ մեջ ալբումին հայտնվի, կամ ռևմատի՞զմ ունենալ: Գիտե՞ս, որ դրանից կարելի է մահանալ։ Սրտիդ վրա կազդի ու վերջ:Իսկ երբ Վիոլետն էր քսում ոչ մի խնդիր չէր առաջանում . «Դե, արի՛, տղա’ս, բերանդ լայն բա՛ց արա ու շնչի՛ր, շնչի՛ր, միայն հետևի բլթակը չփակես ։ Չփակես, ասում եմ քեզ»։ (Նա նկատի ունի կոկորդը) «Ահա՛։ Եթե կանաչ միզես, ուշագնաց չլինես, դա այս նյութից է, որ ես քսում եմ կոկորդիդ»։ Ճիշտ է. մեթիլինի կապույտը մեզի դեղինի հետ խառնվելիս կանաչ գույն է տալիս: Նա շատ ճիշտ արեց, որ զգուշացրեց, որովհետև հենց նման անակնկալից ես անպայման կուշաթափվեի:
13 տարեկան, 4 ամիս, 7 օր
Չորեքշաբթի, 1937 թ. փետրվարի 17
Կոմպրեսները, ողողումները, քսումները, հանգիստը լավ են, բայց ինձ համար լավագույն դեղը Վիոլետտի հոտի, հոտի մեջ քնելն է։ Վիոլետտի հետ ես ինձ տանն եմ զգում։ Նրա վրայից մոմի, բանջարեղենի, վառարանի, տնտեսական օճառի, ժավելաջրի, հին գինու, ծխախոտի ու խնձորների հոտ է գալիս։ Երբ նա ինձ ծածկում է իր շալով է, ասես տուն եմ վերադառձում։ Լսում եմ, թե ինչպես են բառերը դուրս գալիս նրա բերանից, ու քնում եմ։ Իսկ երբ արթնանում եմ, Վիոլետտն այլևս կողքիս չէ, բայց նրա շալը դեռ վրաս է։ «Որպեսզի քո երազների մեջ չմոլորվես, փոքրի՛կս, շունն էլ, եթե կորում է, միշտ հոտով է գտնում իր տիրոջը»։
13 տարեկան, 4 ամիս, 8 օր
Հինգշաբթի, 1937 թ. փետրվարի 18
Իմ մարմինը նաև Վիոլետտի մարմինն է։ Վիոլետտի հոտն ասես իմ երկրորդ մաշկն է։ Իմ մարմինը նաև հորս մարմինն է, Դոդոյի, Մանեսի… Մեր մարմինը միայն մերը չէ։
13 տարեկան, 4 ամիս, 9 օր
Ուրբաթ, 1937 թ. փետրվարի 19
Ոտքերս բամբակի նման են, բայց ջերմություն չունեմ։ Բժիշկը հանգիստ է։ Նա ասում է, որ եթե սա սկարլատինա լիներ, առաջին նշաններն արդեն «կհայտնվեին»։ Այդ արտահայտությունն ինձ զարմացրեց, որովհետև Վիոլետտը, պատմելով իր ամուսնու մասին, միշտ ասում է, որ նա «շատ սիրուն էր, երբ հանկարծ հայտվեց՝ ամուսնության առաջարկով» (նա մահացել է պատերազմի սկզբում, 1914-ի սեպտեմբերին)։ Պատերազմներն էլ են «հայտնվում»։